Mentionsy

Tekst Wojciecha Niedzielko Ku katolickiej teologii narodowości Główny nurt polskiego ruchu narodowego zrósł się z katolicyzmem niespełna sto lat temu i aż po dziś dzień odwołuje się do koncepcji nacjonalizmu chrześcijańskiego.

Na pytanie, na czym polega rola narodów w Bożej ekonomii zbawienia, stara się odpowiedzieć teologia narodu.

Tomasza Zakwinu, która stanowiła podstawowy wyznacznik katolickiej teologii aż do połowy ubiegłego wieku, terminatio odnajdujemy zaledwie 61 razy.

Prof. Benedekt Ziętara w Świcie Narodów Europejskich przypisuje religii chrystusowej silny czynnik narodowo-twórczy.

Z drugiej strony w czasach walki narodów europejskich o samostanowienie papiestwo alergicznie reagowało na wszelkie próby podważenia legitymizacji wielonarodowych monarchii.

od przeciwstawiania mu patriotyzmu do apologii jego chrześcijańskiej wersji.

Ta konstantacja stanowi punkt wyjścia dla konstruowania teologii narodu.

Chociaż zagadnienie narodów teologii nie jest dziedziną ścisłą, to można wyróżnić pewne nurty w teologii oraz zjawiska społeczno-polityczne, które nie są teologią narodu, a które mogą być z nim mylone.

Rozpatrując tę kwestię z punktu widzenia tradycji i nacjonalizmu chrześcijańskiego, teologia narodu może być błędnie utożsamiana z pewnymi gałęziami teologii moralnej.

Teologia narodu nie jest także mesjanizmem, którego istotą jest wiara w zbawienie na ziemi i kluczowy w nim udział danego narodu.

Podobnym zjawiskiem do mesjanizmu i często z nim mylonym jest misjonizm.

W historii narodów cywilizacji zachodniej misjonizm bardzo często występował razem z wątkami religijnymi.

Zatrudniony na dworze Henryka VIII, angielski dramatopisarz John Bale promował legendę o świętym Józefie Zarymatei jako pierwszym ewangelizatorze wysp brytyjskich.

Teologii narodu nie należy mylić z teologią narodową, którą można rozumieć na trzy sposoby.

Jako teologię nacjonalistyczną, w jej znaczeniu naród jest formą absolutu, teologię wielkiego kościoła chrześcijańskiego, będącą wynikiem zakorzenienia kościoła powszechnego w danym narodzie, można tutaj zatem mówić o kościele polskim, francuskim, niemieckim itd., oraz teologię o wyraźnej refleksji narodu nad samym sobą, która uwzględnia dzieje i problemy danego narodu w świetle religii chrześcijańskiej.

Wspólnym mianownikiem teologii narodowej jest przedmiot jej zainteresowania, czyli konkretny naród, a nie naród jako taki.

Przełomowym dokumentem była konstytucja Soboru Watykańskiego II.

Z autonomii kultury nie wypływa zatem jej równorzędność względem objawienia.

Później już jako papież Jan Paweł II rozszerzał te wątki w swoich licznych encyklikach społecznych pisanych w charakterystycznym poetyckim stylu.

Laborem Ex Ceres z 1981 roku Wojtyła pisał o wielkim społeczeństwie, do którego człowiek przynależy na podstawie szczególnych więzi kultury i historii i przepisywał jemu wielką wartość wychowawczą, chociażby nie osiągnęło jeszcze dojrzałej formy narodu.

W Slavorum Apostoli 1986, adresowanej do społeczeństwa Europy Środkowo-Wschodniej, Jan Paweł II porównywał dziedzictwo pokoleń do mozaiki pantokratora, który pojawi się w pełnym blasku w czasie powtórnego przyjścia.

a każdy człowiek, każdy naród, każda kultura i cywilizacja mają swoją rolę do wypełnienia i swoje miejsce w tajemniczym planie Boga i w powszechnej historii zbawienia.

Jana Pawła II otworzyło nowy rozdział w rozwoju teologii.

Na polskim gruncie próby usystematyzowania teologii narodu dokonał ksiądz prof. Czesław Bartnik.

W 1986 roku nakładem Towarzystwa Naukowego KUL ukazała się pionierska praca pod jego redakcją zadydykowana Janowi Pawłowi II, papieżowi z rodu Polaków.

W wąskim ujęciu Teologia Narodu oznacza dział teologii chrześcijańskiej traktujący o narodzie, jego istocie, genezie, życiu, historii, posłannictwie i sensie.

To właśnie metoda badawcza i źródła poznania różnią teologię narodu od filozofii narodu.

Ważnym elementem teologii narodu księdza profesora Bartnika jest definicja narodu, którą syntetycznie ujmuje jako naturalną i trwałą i psychicznie zespoloną społeczność ludzi.

i żywy organizm biologiczno-społeczny, szczególnie dzięki tej samej tradycji, historii i kultury, podstawowej aksjologii także i religii, samorealizującą się w postaci pewnej specyficznej podmiotowości o charakterze osobowości kolektywnej.

Komponent przedmiotowy, wspólnota pochodzenia tradycji historii terytorialna jest istotny, ale niedecydujący.

Cechą charakterystyczną polskiej teologii narodu jest prymat czynnika personalnego.

Tak rozumiany naród ma swoje szczególne miejsce w boskiej ekonomii zbawienia.

I tak można mówić o narodach, które przyjęły chrzest i stały się narodami chrześcijańskimi, o narodach bierzmowanych, które osiągnęły dojrzałość chrześcijańską, o istnieniu jakiejś Eucharystii narodu, wyrażającej się w szczególnym związku z Chrystusem Eucharystycznym, o narodzie kapłańskim, gen sakta, wykonującym swoje kapłańskie pośrednictwo ku wewnątrz i ku zewnątrz,

Liczne przestrogi przed tego typu idolatoryją możemy znaleźć zwłaszcza w nauczaniu Jana Pawła II, w skutek czego zostały one także zaadaptowane przez księdza profesora Bartnika i jego uczniów.

W pracach dotyczących teologii narodu nie znajdziemy wzmianki o koncepcji nacjonalizmu chrześcijańskiego, co może być zadziwiające, zważywszy na dużą popularność tego nurtu w dwudziestoleciu międzywojennym.

ku katolickiej teologii narodowości.

Po upadku żelaznej kurtyny teologii narodowości mniej uwagi poświęcał Jan Paweł II.

W oryginale zatytułowano ją bowiem Toward a Catholic Theology of Nationality, co w wolnym tłumaczeniu oznacza Ku Katolickiej Teologii Narodowości.

Lylewyn już we wstępie zaznacza, że porusza się po dziewiczym jak dotąd dla teologii terytorium, lecz zaznacza, że dyskusja o znaczeniu narodu w dziele zbawienia chrystusowego powinna toczyć się już od dawna.

Przede wszystkim jezuita swoją analizę rozpoczyna od szczegółowego omówienia różnych teorii narodu, które, jak wiemy od księdza Bartnika, stanowią naturalne źródło poznawcze.

Nie istniało u nas nigdy silne poczucie klasowej odrebności, zaś po II wojnie światowej polski naród stał się faktycznie etnicznie jednolity.

Leilewen prezentuje natomiast znacznie szerszy punkt widzenia i tym samym można tutaj mówić o powszechnej teologii narodu, obejmującej zagadnienie w sposób holistyczny.

Innymi słowy, jego teoria daje lepszą odpowiedź na pytanie, jaki udział w Bożej ekonomii zbawienia ma każdy naród pod słońcem, a nie wybrany naród chrześcijański.

W formułowaniu teorii narodu punkt wyjścia jest zasadniczo ten sam.

Naród nie jest bytem wtórnym i wykoncypowanym na pewnym etapie historii, jak uważają moderniści, lecz stanowi naturalną wspólnotę, która choć podlega przemianom historycznym, to w gruncie rzeczy jest pierwotna i niezbędna dla funkcjonowania człowieka.

I tak istnieją trzy zasadnicze wnioski płynące z etnosymbolicznej teorii narodu.

To nie oznacza, że w teologii narodu Doriana Lajrełyna nadprzyrodzone źródła poznawcze schodzą na drugi plan.

Odczytując ją literalnie, zwłaszcza jej starotestamentalną część, można dojść do wniosku, że narody pełnią istotną rolę w Bożej ekonomii zbawienia, ponieważ zostały przez Boga stworzone.

Misjonizm ów najbardziej cechował narody protestanckie, które specjalizowały się w literalnej interpretacji Biblii hebrajskiej.

Niemniej jednak nie można stwierdzić, że starotestamentalna narracja o narodzie wybranym nie wnosi nic do teologii narodu.

Najbardziej dobitnie orędzie to zostało przedstawione w Ewangelii według św.

zaś Chrystus jest ostatecznym typem i zarazem spełnieniem bytu, życia, historii, liczby i sensu wszystkich narodów.

Jeżeli bowiem uznajemy, że tożsamość etniczna, narodowa jest konstytutywnym składnikiem ludzkiej tożsamości, wówczas także i ona zostaje uświęcona poprzez włączenie jej do Unii Hipostatycznej.

W katolickiej teologii wyraża się to w maksymie quod assumptum ergo salvatum – wszystko cokolwiek jest w Chrystusie staje się częścią porządku zbawienia.

W głównym nurcie teologii katolickiej przyjęto rozumowanie św.

Rysem tej teologii jest antropologiczny pesymizm i wyraźna dychotomia, jaka zachodzi między Bożą łaską a ludzkim grzechem.

Jej głównym reprezentantem jest błogosławiony Jan Duns Szkot, znany przede wszystkim z obrony niepokalanego poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Jak twierdzi Lylewyn, takie chrystocentryczne ujęcie kosmosu ma o wiele więcej do zaoferowania teologii narodowości, gdyż pierwszeństwo w porządku stworzenia ma ludzka natura Jezusa.

Rozróżnienie to dotyka problemu stworzenia świata materialnego oraz kwestii aktywnego ingerowania w ten świat przez Boga.

Jednak chrystocentryzm teologii szkotyckiej, jak i katolicyzmu w ogóle, kluczowe znaczenie przepisuje wcieleniu drugiej osoby trójcy.

W tym kontekście rozpoczynanie analizy teologicznego znaczenia narodowości od historii ludu Izraela może być mylące.

Był on mężczyzną pochodzącym z Galilei o konkretnym rodowodzie, mocno zakorzenionym w ówczesnej żydowskiej kulturze i religii oraz żyjącym w danej epoce historycznej.

Czasami można usłyszeć głosy usilnie akcentujące uniwersalizm chrześcijaństwa w kontrze do nacjonalizmu, którego wyrazicielem jest apostoł Paweł.

Czy to oznacza, że tożsamość płciowa wraz z przejściem Boga na świat zeszła na drugi plan, zaś ideałem, do którego powinien dożyć każdy chrześcijanin, jest jakiś człowiek bez brzemienia płciowego partykularyzmu?

Sama wartość partykularności jako takiej w myśli katolickiej również była silnie wyartykułowana w filozofii Dunsa-Schotta ze sprawą metafizycznej koncepcji Heseltas.

Lyle Owen zaadaptował koncepcję Szkoda na potrzeby konstytuowania teologii narodu, gdyż Haeseltas dotyczy także bytów materialnych, stworzenia.

Ma to duże znaczenie dla dowartościowania partykularności, gdyż nie oznacza ona tylko odróżniania się na zasadzie dychotomii ja nie ja, my oni, swój obcy itd.

Przekładając to na terminy socjologiczne, można powiedzieć, że naród składa się z sumy jednostek istniejących w którymkolwiek momencie jego historii, ale dzięki HSLTAS wykracza pozaaktualny czas i miejsce jego istnienia.

Dowartościowanie człowieczeństwa w teologii Dunsa-Szkota oznaczało podkreślenie podwójnego synostwa Chrystusa, a to zatem idzie przyznanie specjalnego miejsca Bożej rodzicielki wśród odkupionej ludzkości.

Pobożność Maryjna zgodnie z esencją Lex Oranii, Lex Credendi, normą modlitwy, normą wiary, wyraża doniosłość faktów cielenia.

Znamienne za Czesław Bartnik w swojej pracy o teologii narodu także wskazał na Maryję jako matkę narodu i nie chodziło mu tylko o naród polski.

Macierzyństwo Maryi ma potrójny wymiar, ontyczny, przyczynia się do komunii z Jezusem i przez swój byt, idealny jako wzorzec postępowania duchowego i moralnego oraz aktywny.

W Polsce była ona głównie recepcją nauczania Jana Pawła II i wraz z opadkiem bloku wschodniego straciła na znaczeniu.

środowiska Radia Maryja oraz silnym sceptyryzmem wobec liberalizmu, to w jego publikacjach bardzo często podkreślana jest różnica między patriotyzmem a nacjonalizmem, który utożsamiany jest z każdą formą idolatrii.

O ile duch nauczania Jana Pawła II był daleki od jakiejkolwiek formy nacjonalizmu, w tym także chrześcijańskiego, o tyle tego samego nie można powiedzieć o dziedzictwie prymasa tysiąclecia.

Inną sprawą jest, czy można w ogóle mówić o jakiejś konkretnej ideologii nacjonalizmu chrześcijańskiego w drugiej połowie XX wieku, która byłaby porównywalna do tego, co głosiły polskie ugrupowania nacjonalistyczne przed wojną i stanowiłaby punkt odniesienia do postawienia oceny.

Nacjonalizm i tożsamość narodowa jest tutaj postrzegana w kontekście historii Polski, krwawo doświadczonej przez ościenne szowinizmy i totalitaryzmy.

Sam jest jednak świadom potrzeby dalszego rozwijania tematu, pisząc, że teologiczny namysł nad narodowością jest nic tylko możliwy, ale staje się w istocie rzeczy imperatywem etycznym.

Zagrożenia dla partykularności narodowych płyną nie tylko ze strony totalitarnych ideologii lewicy i prawicy, ale także różnych form uniwersalizmu tworzonego przez globalizację i możliwości techniki.

W tym miejscu można postawić szereg pytań, czy ochrona partykularnych cech narodowych, takich jak pewna obyczajowość, moralność, przywiązanie do tej, a nie innej religii przed zakusami globalnego liberalizmu i jego własnej, religii, praw człowieka, nie jest w pewnym sensie nacjonalizmem i w myśl powyższych konsentracji czymś pozytywnym.

Uniwersalistyczna, hiperemancypacyjna logika, dla której narodowa tożsamość to jeden z korzeni zła czy chochoł faszyzmu i ksenofobii.

Skąd wypływa źródło popkultury, która już w sposób zupełnie żenujący atakuje religijność, fałszuje historię i promuje agendę ideologii LGBT?

Taki duch teologii narodu, duch dobrze rozumianego partykularyzmu ma wiele do powiedzenia nie tylko polskiemu episkopatowi, ale także polskiemu nacjonalizmowi, jeżeli ten chce utrzymać swoją chrześcijańską tożsamość i jednocześnie odpowiedzieć na wyzwania oraz zagrożenia współczesności.

Jest ona raczej potwierdzeniem i rozwinięciem słusznych ogólnych intuicji, że narody są istotnym elementem Bożej ekonomii zbawienia.