Mentionsy

Podcast Muzeum Historii Polski o najważniejszych wydarzeniach w historii Polski.

Wojna o Górny Śląsk.

Przez trzy lata Ogórny Śląsk toczyła się twarda i momentami krwawa walka między Polakami i Niemcami.

A może przegrane plebiscyt to wina władz w Warszawie, które zgodziły się, by głosowali emigranci i w niewystarczającym stopniu wspierały Polaków na Śląsku?

Jak to się stało, że Polacy, mimo braku wsparcia polskiego wojska, wygrali dwa z trzech powstań?

Czy wreszcie Śląsk w ogóle należał się Polsce?

Poszukamy też odpowiedzi na pytanie, jak to możliwe, że ostateczną granicę na Śląsku wyznaczyli Chińczyk z Brazylijczykiem.

Na Górny Śląsk z przedwieku udamy się wraz z historykiem, profesor Cecilią Leszczyńską z Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Śląsk.

Gdyśmy tu walczyli o każdą pięć ziemi polskiej, która więcej jest warta niż całe powiaty na Rusi, odpowiedzialni sternicy naszego państwa szukali szczęścia i sławy pod Kijowym, by później bronić Polski przed bolszewikami aż pod bramami Warszawy.

To jest sławna wypowiedź Wojciecha Korfantego, jednego z symboli walki o przyłączenie Śląska do Polski, przewodniczącego Polskiego Komitetu Plebiscytowego.

W roku 1920, tuż już po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej, rząd polski zaczął się dużo silniej interesować sprawą śląską.

Tymczasem na Śląsku po prostu trwały przygotowania do plebiscytu.

Na Górnym Śląsku mamy powstanie, prawda?

I w tym momencie rozważania czy Śląsk, czy obrona państwa, no wydaje się być, powiedziałabym, rzeczą oczywistą.

Tymczasem na Górnym Śląsku to przede wszystkim polski lud, polscy robotnicy i polscy chłopi.

Pamiętajmy, że Korfant ma różne pomysły na Górny Śląsk.

Sprawa śląska ma wymiar międzynarodowy.

To nie jest tylko i wyłącznie problem Polski, ale żywo kwestią śląską interesują się mocarstwa.

Konflikt zbrojny z udziałem wojsk polskich może Polsce wręcz w sprawie śląskiej zaszkodzić, bo czym innym są oddolne powstanie, a czym innym byłoby wkroczenie armii polskiej na Śląsk, bo wtedy oznaczałoby to pogwałcenie przecież tych wszystkich postanowień, które Polska podpisała przyjmując postanowienia wersalskie.

Czy Górny Śląsk w ogóle należał się Polsce?

Perspektywa polska jest taka, że się Polsce i Śląsk należą.

Więc to nie był tylko problem polski, ale problem w ogóle, powiedzmy sobie, pogranicza wszelakiego, pogranicza wymieszanego narodowościowo, religijnie i tak dalej.

Takich miejsc było dziesiątki, bo to nie tylko polskie granice, ale też całe cesarstwo austro-węgierskie tak naprawdę składało się przecież z narodów, które potem uzyskały niepodległość i które potem miały też tereny sporne.

W przypadku Polski tych regionów mieliśmy przecież kilka, no i Górny Śląsk był jednym z najważniejszych,

zamieszkiwanych przecież przez Polaków, zamieszkiwanych przez Niemców, zamieszkiwanych przez ludność śląską, ludność, która posługiwała się językiem śląskim i co do której, powiedziałabym, przynależności państwowej inaczej widzieli to Niemcy, a inaczej widzieli to Polacy.

Według niego 57% osób posługiwało się językiem polskim na Śląsku Górnym, a 37% niemieckim.

Interpretacja właśnie polskości i niemieckości na Górnym Śląsku inaczej wyglądała w przekazie niemieckim, inaczej wyglądała w przekazie polskim.

Tutaj Niemcy zgadzając się z faktem, że obszary te zamieszkuje ludność posługująca się językiem polskim, utrzymywała, iż ta ludność jest kulturowo od wieku związana z Niemcami.

Niemcy byli zaskoczeni, że Polacy rozcząsły prawa do Śląska?

Sprawa śląska była podnoszona przez przedstawicieli polskich już od roku 1917, a nawet przecież wcześniej, więc strona niemiecka wiedziała, czy znała polskie stanowisko, polskie oczekiwania i polskie roszczenia.

Ale miałem wrażenie, czytając kilka artykułów, czy zagłębiając się w książki, że jednak na Śląsku ci Niemcy byli trochę zaskoczeni takim...

silnym ruchem polskim, powiedzmy w okolicach początku polskiej niepodległości, czyli w osiemnastym roku.

To przecież dlatego myśmy starali się poprzez Paderewskiego oddziaływać na decyzję prezydenta Wilsona, no właśnie dotyczące tego, iż tak polska granica zachodnia powinna brać pod uwagę to polskie osadnictwo.

tak dobrze to argumentował, że Komisja Rozpraw Polskich przyznała na początku Górnej Śląsku, całej Polsce, dopiero tzw.

rajd Lloyda George'a, czyli premiera Wielkiej Brytanii spowodował, że ten Śląsk został poddany plebiscytowi.

Zgadza się, więc to wskazuje na to, że i polskie, powiedziałabym, pretensje do Górnego Śląska nie mogły być dla strony niemieckiej.

Ale wracam do tego wątku, że sprawa śląska była bardzo istotna właśnie w tych relacjach mocarstw i nie ukrywajmy, że gdyby nie stanowisko Francji, wsparcie jakie przez cały czas Polska miała od Francji, zarówno podczas właśnie wersalskich obrad, ale później także podczas powstania tych ostatecznych rozstrzygnięć,

Poszliśmy na pewne ustępstwa, przekazaliśmy Francję, a to spółki na Śląsku, skarbowe, a to Bank Polsko-Francuski i tak dalej, ale tym niemniej fakt, że uzyskaliśmy ostatecznie, można nazwać to sukcesem, musimy przyznać również zasługi francuskie.

Francja natomiast, uważając Niemcy za głównego swojego wroga, potencjalnego w przyszłości też, chciała osłabienia tych Niemiec jak najbardziej, a Śląsk był takim papierkiem lakmusowym trochę i taką sytuacją, w której przyłączenie Śląska do Niemiec powodowało, że Niemcy były dużo silniejsze, odłączenie dużo słabsze.

Pojawiło się ze strony niemieckiej twierdzenie, zresztą przez Wielką Brytanię poniekąd akceptowane, że Niemcy bez Śląska nie będą w stanie spłacić tychże reparacji, albo też po prostu będzie to znacznie utrudnione.

przedsiębiorstw, firm, gospodarki za jedną górnośląskiej, a za nią gospodarki niemieckiej.

Sprawa Śląska czy gospodarki Górnego Śląska miała również znaczenie w pewnym sensie międzynarodowe.

Za chwilę przejdziemy do drugiej części rozmowy o tym, jaki był ten teren, jaki był ten Śląsk.

Śląsk.

Przez większą część historii ten Śląsk, ta dzielnica, to taka dzielnica pograniczna, czasem czeska, czasem polska, austriacka, czasem nawet niezależna, zwłaszcza w średniowieczu, a na koniec niemiecka.

Wówczas rola gospodarcza śląska zaczyna być istotnie ważąca, a za tym idą kwestie powiedziałabym etniczne, bo...

Dlatego też jak czyta się opracowania dotyczące Górnego Śląska, no to właśnie podkreśla się ta jego wieloetniczność, ta jego wielokulturowość.

Tutaj są duże różnice pomiędzy, nazwijmy to, wschodnim Śląskiem, tak, a Śląskiem Zachodnim i jeszcze wewnątrz tych powiatów.

Śląsk z takiego cennego łupu księstwa, bo nowe ziemie, zmienia się też w coś znacznie cenniejszego, bo w centrum wydobywczo-przemysłowe.

To jest coś, co powoduje, że ten Śląsk kompletnie się zmieni.

Z naszej perspektywy oczywiście dominacja przemysłowa i wyrastanie Górnego Śląska na ten okręg przemysłowy jest oczywistością.

Czyli można powiedzieć, że to dla Polski Śląsk był kluczowy, a dla Niemiec niekoniecznie?

Ale dla Polski brak Śląska to w ogóle brak węgla.

No i tutaj dla Polski Śląsk jest oczywiście rzeczą fundamentalną.

Wrzuciliśmy na ten obraz Królnego Śląska już takie tło, tło międzynarodowej sytuacji oraz tło sytuacji wewnętrznej.

Wiem, jak doszło do decyzji o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku.

Początkowo Niemcy, choć na tym Śląsku trochę zaskoczeni, to mieli znacznie mocniejsze karty.

A jakie to mieli Polacy, przygotowujący się do plebiscytu, czy do rozwiązania sprawy śląskiej?

W roku 1919 rzeczywiście mamy Sierpim, pierwsze powstanie śląskie.

To pierwsze powstanie śląskie jest bardzo brutalne, ale zresztą pamiętajmy o tym, iż sytuacja pomiędzy Polakami a Niemcami jest bardzo napięta.

Polskie atuty miejscowe to jest miejscowa ludność.

Jest to polskie zaangażowanie.

W roku 1920 ta aktywność polska, która ma wspomagać, czy ma przekonywać ludność polską zamieszkującą Śląsk co do decyzji plebiscytowej, ta polska aktywność jest naprawdę dosyć duża.

Czy to pierwsze powstanie, przegrane, powodowało jakiś przełom w myśleniu tych Polaków na Śląsku, że jednak mamy siłę?

Natomiast rok 1919 tutaj jest takim pierwszym probieżem dotyczącym postawki Polaków zamieszkujących te obszary, czy ludności polskiej.

W roku 1920 władze polskie zrobiły bardzo wiele, ażeby przekonać, iż przynależność do Polski będzie korzystniejsza.

Sejm Polski uchwala ustawę o reformie rolnej i zapowiada się, że zostanie przeprowadzona reforma rolna na korzyść ludności chłopskiej, no bo wielkimi właścicielami ziemskimi są Niemcy, więc reforma będzie w interesie ludności chłopskiej, wiejskiej, no w swojej masie powiedzmy polskiej.

Pamiętajmy, że wydaje się statut organiczny województwa śląskiego, który ma nadać województwu śląskiemu przecież daleko idącą autonomię.

Pamiętajmy, że jest ta demonstracja militarna, gdzie polskie wojsko gdzieś tam zbliża się do granic Śląska.

Nie chodzi oczywiście o aktywność tegoż wojska, ale to jest właśnie taka demonstracja mówiąca, że oto my jesteśmy i wspomagamy Śląsk.

Pamiętajmy o tych bardzo aktywnych działaniach Polski, które mają, powiedziałbym, spowodować, żeby na Śląsk nie wjechała zbyt duża liczba Niemców, którzy urodzili się na Śląsku, już na tym Śląsku nie mieszkali.

Pamiętajmy, że ta Komisja Międzysojusznicza działająca na Śląsku naprawdę również wykonała wiele gestów polskich.

Tutaj w powstaniach śląskich ja myślę, że ważny jest bardzo ten efekt wzmacniania polskości i pokazywania prawdopodobnie, czy też polityka niemiecka, czy działalność niemiecka jest jednak potwierdzająca tę pewną opresywność.

Militarne działania, z tego co mamy w dokumentach, rząd polski, jak powiedziałam, w żaden sposób nie chciał się w to formalnie angażować.

Oczywiście były tam obecne różne grupy, były tam obecne oddziały Polskiej Organizacji Wojskowej, Sokoła wcześniej i tak dalej, ale formalnie rzecz ujmując ciągle chodziło o to, żeby...

Także tak mi się wydaje, że na powstania śląskie patrzmy właśnie przez cały czas w tym kontekście międzynarodowym, u niej uciekajmy od niego, bo on jest tutaj przez cały czas ważny.

Strona polska wnioskowała, żeby właśnie ci, którzy urodzili się na Górnym Śląsku, mieli prawo.

I zresztą potem to się będzie też miało wpływ na przynależność, na tę ostateczną granicę demarkacyjną, która podzieli Górny Śląsk.

Tak wynikałoby z konfrontacji tych danych spisowych z ostateczną deklaracją przynależności do Polski albo przynależności do Niemiec.

No, tutaj zwraca się przez cały czas uwaga na ten właśnie aspekt, że po stronie polskiej, no, raczej opowiadała się ta ludność robotniczo-chłopska i ta struktura społeczno-zawodowa w jakiejś mierze miała na to wpływ.

No, trudno uprawiać historię kontraktyczną, co by było, gdyby wydaje się, że niektórzy zarzucają, że strona polska czy rząd polski mógł zrobić jeszcze...

Ażeby ten przekaz i skłanianie Polaków zamieszkujących w Górnej Śląskie do głosowania za przynależnością do Polski wzmocnić.

Jedni powiedzą, że taka była struktura narodowościowa śląska po prostu i kwestie językowe.

No i w tym ostatecznej decyzji za czy przeciw, to znaczy czy chce należeć do Polski, czy chce pozostać w państwie niemieckim, być może przesądziły czynniki ekonomiczne, może obawy, może różne elementy inne.

Po ogłoszeniu wyników plebiscytu wyglądało, że sytuacja jest dla ludności polskiej, czy tej pragnącej należeń do Polski dramatyczna.

I to III Powstanie Śląskie rzeczywiście jest kluczowe, no bo ono tak na dobrą sprawę rewiduje wyniki plebiscytu, można by powiedzieć, bo gdyby plebiscyt rozstrzygał, no to sytuacja byłaby niekorzystna.

Natomiast III Powstanie Śląskie, która trwa przecież prawie dwa miesiące, tak, od maja do lipca, no to jest dosyć poważne w sensie militarnym.

To powoduje, czy to powstanie jest kluczowe dla ostatecznych decyzji dotyczących podziału Śląska.

Wojska powstańcze doprowadzają do stworzenia pewnej granicy demarkacyjnej, mniej więcej na granicy takiej jak te polskie możliwości podzielenia Śląska.

Za chwilę w ostatniej części porozmawiamy o tym, jak ten Śląsk ostatecznie podzielono.

Wyznaczanie granic i znaczenie Śląska dla Polski.

Już trudno to uwierzyć, ale opracowanych zostało aż 13 wersji podziału Górnego Śląska, już po plebiscycie.

Ja tę część zacznę od takiego cytatu kanadyjskiego uczonego Williama Johna Rose'a, który określił granicę na Górnym Śląsku mianem najbardziej kuriozalnej, najtrudniejszej i najgorszej w Europie.

Pozostaje po stronie niemieckiej, druga część firmy pozostaje po stronie polskiej.

Chińczyk, Brazylijczyk, Belg i Hiszpan zdecydowali o tym, jak będzie wyglądała granica polsko-niemiecka na Śląsku.

Wiemy o tym, że miasta niemieckie, wsie polskie, części miast takie, części takie, dzielnice.

Wracając do pytania w tej sytuacji, czy można było sprawiedliwie podzielić Śląsk po tej pierwszej wojnie światowej?

A wszyscy to oznacza, wie pan, no pewnie strona niemiecka w żaden sposób, znaczy mówiąc o stronie niemieckiej mamy na myśli tych wszystkich, których interesy w jakiejś mierze zostały w wyniku tego podziału Śląska, prawda, no czy zagrożone, czy ograniczone, czy jakkolwiek.

No więc ludność tam, gdzie była jednak w większości regiony, czy miejscowości, czy obszary polskie, no to zostały jednak przeznane Polsce.

Także to nie było przecież włączone do Polski tutaj 29% obszaru, 46% ludności z 9 powiatów.

Mamy ten podzielony Śląsk.

Co, jak się okazuje, dla Polski międzywojennej jest absolutnie kluczowe.

Czym był Śląsk dla II Rzeczpospolitej?

Natomiast potencjał gospodarczy, czy też można by powiedzieć podźwignięcie gospodarcze reszty kraju było szalenie ważne, bo oczywiście to nie chodzi tylko o to, że na Śląsku wydobywano węgiel kamienny, który eksportowano.

Polska poprzez Śląsku rosła do światowego potentata na rynku cynku, więc tam były te zakłady, które pchały tę naszą przemysłową wytwórczość w górę.

Przemysł Śląska czy przemysłowcy śląscy potem będą inwestować, rozbudowywać, uczestniczyć w rozbudowie Gdyni.

My zapominamy, mówiąc o Gdyni, o wielkim dorobku, o tym, że Gdynia nie byłaby taką Gdynią, gdyby nie ta magistrala kolejowa, która doprowadziła te czarne złoto polskie do morza, do statków.

Gro, powiedziałabym, urządzeń, czy też dzierżawy, inwestycje tworzące właśnie Port Gdyński, to były inwestycje płynące z Śląska.

Pamiętajmy, że Śląsk może nie znowu w jakimś stopniu gigantycznym, ale jednak będzie też ważny,

Także znaczenie Śląska jest oczywiście politycznie szalenie ważne.

Jest ważne gospodarczo dla polskiego eksportu.

Na pewno nie ulega wątpliwości, że II Rzeczpospolita, państwo polskie, dzięki czy ogromnie zyskało za sprawą przynależności czy obecności w tymże państwie Górnego Śląska.

Tu postawimy kropkę w naszej rozmowie o Śląsku, powstaniach, plebiscytach i znaczeniu tego regionu dla Polski.

Jeśli spodobało Ci się to, czego słuchałeś, posłuchaj też podcastu Polskie Państwo Podziemne.

Subskrybuj kanał Muzeum Historii Polski.

Podcast Muzeum Historii Polski o najważniejszych wydarzeniach w historii Polski.