Mentionsy

230 lat temu, wiosną 1794 roku, wybuchło Powstanie Kościuszkowskie.

Panie profesorze, wiosną 1794 roku Tadeusz Kościuszko porwał do walki masy polskiego chłopstwa jako pierwszy chyba w dziejach tak wyjątkowy człowiek.

Kim był Tadeusz Kościuszko i skąd się wziął tak nieortodoksyjny pomysł jak to, żeby z chłopami stworzyć nową, inną Rzeczpospolitą?

Natomiast Kościuszko jest tu takim bardzo istotnym, jednostkowym spajaczem dwóch porządków czasowych, bo raz, że reprezentuje dogasającą Rzeczypospolitą, a po drugie reprezentuje rodzącą się państwowość amerykańską.

Miał to wszystko Tadeusz Kościuszko na sercu, kiedy działał, kiedy rozmawiał ze wszystkimi, bo on potrafił ze wszystkimi rozmawiać.

Dlaczego akurat Kościuszko?

Kościuszko w chwili, kiedy zaczyna po powrocie z Ameryki, powoli uświadamia sobie swoje przeznaczenie i zaczyna w to wierzyć, jest w moim wieku mniej więcej.

Ja mam 43, Kościuszko, kiedy działał w insurekcji, ma bodajże 46-47, więc mniej więcej jestem w stanie sobie to wyobrazić cieleśnie.

I Kościuszko urodził się w średnio zamożnej szlackiej rodzinie na terenie obecnej Białorusi w majątku siechniowicze i tam sam był właścicielem ziemskim, więc doświadczenie relacji z chłopami nie było mu obce, gospodarowania, zresztą wiemy, że

Po prostu wydaje mi się, że od strony gospodarczej Kościuszko reprezentuje niemałą część świadomej warunków rynku pracy szlaktę polską.

Kościuszko jest też pewnym w tym naszym rozumieniu stykiem człowieka, który jest jeszcze urodzony w starym porządku sarmackim, przenika przez niego oświecenie i pojawiają się zalążki nowych czasów.

Kościuszko dzięki swojemu charakterowi, charyzmie, ale też przede wszystkim wierze w to, co robi, potrafił ich wszystkich spojrzeć.

Po prostu czasy trafiły na Kościuszkę, bardzo trudne czasy, a Kościuszko trafił na te czasy.

Tadeusz Kościuszko walczył w obronie tej świeżej niepodległości Stanów Zjednoczonych.

I Kościuszko szukając powiązania pomiędzy szlachtą i chłopami musiał uważać na to, w którym kierunku będzie się to rozwijać w Polsce.

Panie profesorze, insurekcja kościuszkowska wybucha wiosną, wczesną wiosną 1794 roku.

Czyli żołnierz, o jakim marzy Kościuszko, żołnierz ludowy, to jest jednocześnie pracownik rolniczy i nie da się nagle wszystkich powołać pod broń, bo ktoś musi wyprodukować żywność, a same kobiety, które w czasach przedindustrialnych, w wieku rozrodczym bardzo często były w ciąży, nie dadzą rady orać, więc tu było ograniczone pole manewru.

Brakuje młodej armii wielu rzeczy, uzbrojenia, dlatego wykorzystuje się chłopskie narzędzie pracy, kosę przekutą na sztorc oraz siekiery, ale jednocześnie brakuje mundurów dla chłopów i Kościuszko forsuje decyzję, żeby sukma na tradycyjne, praktyczne ubranie chłopów stało się ekwiwalentem munduru.

A to wszystko się wzięło z pewnego braku, ale też z praktyki życiowej, czyli wzięło się normalne ubranie przeciętnego w cudzysłowie obywatela, wtedy obywatela małych ojczyzn Rzeczypospolitej, jako pewien symbol, który też przywdziewał Kościuszko.

To jest pewnie ta bitwa, która jest najbardziej kojarzona z insurekcją kościuszkowską.

Kościuszko dowodzi i doskonale wykorzystuje nierówności terenu, ponieważ kosynierzy są ukryci za wzgórzem i są użyci dopiero pod koniec bitwy, kiedy pod własnym dowództwem Kościuszki idą do bojów

Bo Kościuszko już na krakowskim rynku odwołał się do kobiet mówiąc, będziecie nam bardzo potrzebne, pojawią się ranni, potrzebujemy bandaży.

Generalnie wiemy, że insurekcja kościuszkowska zakończyła się klęską, bo jesienią 1794 roku Kościuszko ląduje ostatecznie w niewoli rosyjskiej i to jest właściwie koniec.

No bo rozumiem, że to, że Kościuszko przychodzi i wszem wobec głosi, że wszyscy obywatele chłopi mogą zostać równymi obywatelami ze szlachtą.

Ta zmiana w 1794 roku jest istotna i wielu chłopów jednak w insurekcji kościuszkowskiej bierze udział.

To tak źle było chłopu polskiemu czy innych etni, ale na ziemiach Rzeczpospolitej przed insurekcją kościuszkowską?

Czy insurekcja kościuszkowska to jest początek nowoczesnego narodu polskiego?

Jeden jest kopcem naczelnika Tadeusza Kościuszki, a drugi kopiec jest kopcem Józefa Piłsudskiego.

Kolejnym punktem styku jest to, że symboliką insurekcji kościuszkowskiej jest narzędzie codziennej pracy.

gromad, które mają samorządy, no gromad jest kilka tysięcy, to tak jakby Kościuszko miał zgromadzić na polu pod Warszawą, tak jak się wybiera króla, chociażby samych wójtów gromadzkich i z nim rozmawiać, ale to nie było możliwe, żeby w tak krótkim czasie to wszystko zrobić, więc działono poprzez akty prawne, jak Uniwersał Połoja Łaniecki, deklaratywność pewnych rzeczy, które są w planie, jak insurekcja się skończy i obronimy naszą państwowość.

Naczelnik powstania Kościuszko, po czym naczelnik państwa Piłsudski u progu II Rzeczpospolitej.

A gdy dzisiaj patrzymy na Kościuszkę z perspektywy polityki pamięci, z perspektywy tego, jak dzisiaj dyskutujemy o historii, czy Kościuszko to jest pańskim zdaniem bohater aktualny?

Nie będę tutaj gołosłowny i odwołam się do takiej pozycji, która została wydana w dwusetlecie rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki przez Muzeum Ówczesne i Historyczne Miasta Krakowa pod tytułem Rozważny i Romantyczny.

Kościuszko jest tam pokazany jako żołnierz, jako polityk.

To, co przebija z analiz w tym tomie, to jest to, że Kościuszko zawsze był o krok dalej niż zaszeregowanie go do jakiegoś jednego kanonu charakteru czy jako jaśnie pan w swojej wsi.

Ale trudno mi sobie uwierzyć, że wszystkim przyzwyczajonym do takiego ancien regime, do takiego dotychczasowego funkcjonowania Rzeczpospolitej, że wszystkim szlachcicom podobało się to, co głosi Kościuszko.

Ale powiedzmy jedno bardzo mocno, Kościuszko w swoich normatywach powiedział, że zdarzają się przypadki gniewu domowego, tak o tym mówił, ale ci wszyscy, którzy występują przeciwko lansowanemu nowemu porządkowi to są zdrajcy ojczyzny, to są słowa użyte w jego pismach.

No więc właśnie, Tadeusz Kościuszko, twardy republikanin, konsekwentny przywódca, najbardziej może demokratyczny dyktator, jakiego widziała ta część Europy.

Bardzo dziękuję, miałem przyjemność o Tadeuszu Kościuszce, o polskim chłopstwie, trochę o historii ludowej, rozmawiać z profesorem Mateuszem Wyrzgą z Krakowskiego Uniwersytetu Pedagogicznego.