Mentionsy

XX wieku z ręki NKWD w ten czy inny sposób, ale bezpośrednio zginęło co najmniej milion ludzi.

Nie ma co udawać, że jakakolwiek organizacja podziemna, czy to nasza, ukraińska, kaukaska, nadbałtycka, litewska, łoteska zadała duże straty NKWD, bo nie zadała.

Norbert, poświęćmy dzisiejszy odcinek wojskom NKWD, formacji, która jest tak naprawdę do dziś spowita pewną aurą tajemniczości, stereotypów i niedomówień.

Czy mógłbyś nam dziś nieco zatem rozjaśnić obraz tej organizacji i opowiedzieć, jak złożona to była struktura organizacyjna i jaką faktycznie rolę te wojska NKWD pełniły w utrzymaniu porządku wewnętrznego w Związku Radzieckim podczas II wojny światowej?

Można nazwać NKWD, a raczej struktury siłowe podlegające NKWD organizacjami zbrodniczymi, no chociaż oficjalnie nikt ich nigdy tak nie zakwalifikował.

NKWD nie tylko, że nie została uznana za organizację zbrodniczą.

A w rzeczywistości można porównać wojska NKWD do pewnego rodzaju pasożyta.

Czy chcesz powiedzieć, że w ogóle NKWD nie była służbą potrzebną w Związku Radzieckim?

Stąd to moje określenie, że wojska NKWD można przyrównać do pasożyta.

Norbert, ale co w ogóle oznacza ten skrót NKWD?

Tak naprawdę słowo NKWD nic nie znaczy.

To znaczy NKWD, Narodny Komisariat Nutiennych Dieł, Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych.

I z początku to NKWD samo w sobie jako Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, tak je nazwijmy, ono nie było tak złowrogą, tak straszną organizacją, jaką stało się bardzo szybko w Związku Radzieckim i w jakiej postaci przeszło do legendy II wojny światowej, czy szerzej wielkiego czerwonego terroru.

I to jest kluczowe dla zrozumienia nie tego, czym było NKWD.

No bo każde Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w danym państwie może być albo dla obywatela, albo przeciwko obywatelowi, ale samo określenie NKWD nic nie znaczy.

Natomiast wojska MSW, wojska NKWD.

Po co Ministerstwu Spraw Wewnętrznych wojska operacyjne przeznaczone do działań wewnątrz państwa i przeciwko obywatelom tego państwa?

Wojska MSW służą do zastraszania i podporządkowania sobie społeczeństwa, całej ludności, władzy.

Mogą to robić o wiele skuteczniej niż policja czy milicja, ponieważ są wojskami, dysponują nieporównywalnie większą siłą ognia, manewrowością, zdolnością do działań na szerokim obszarze.

Wojska wewnętrzne oczywiście także, ale jednak są pewniejsze, są elitą i pretorianami władzy.

Wojska MSW będą bardziej pewne i będą sprawniej wykonywały działania przeciwko obywatelom niż regularna armia.

I kiedy patrzymy na wojska NKWD w II wojnie światowej, to zauważymy, że one odgrywały niezwykle ponurą, okrutną rolę w pacyfikacji każdego potencjalnego buntu na terenie ZSRR.

My, Polacy, wojska NKWD kojarzymy przede wszystkim z tym koszmarem wywózek lat 1939-1941, tych licznych zbrodni na Polakach na obszarze okupowanych wschodnich ziem Rzeczypospolitej.

Kojarzymy także NKWD z kontrolą i umacnianiem władzy ludowej w 1944-1945 roku.

Ale zasadniczą rolą NKWD była kontrola samego ZSRR.

I ten ponury charakter i fenomen wojsk NKWD...

Bo ja mówię o wojskach NKWD, ja wyraźnie rozróżniam, bo to pojęcie, jak powiedziałem na początku, NKWD, to jest bardzo szerokie w warunkach lat 30. i pierwszej połowy lat 40.

Czego my w tym NKWD nie będziemy mieli?

Natomiast ten ponury, okrutny charakter NKWD w 1937, 1938 roku

Wojska NKWD, służby NKWD dokonały przecież ludobójstwa na terenie ZSRR.

Ale Norbert, kiedy w ogóle w Związku Radzieckim stwierdzono, że potrzebna jest taka organizacja, taka służba jak NKWD, która będzie służyła do walki z własnym narodem?

Bolszewicy, żeby przetrwać, żeby utrzymać swoją strukturę, musieli stworzyć jednostki do walki, jak oni to mówili, z kontrrewolucją, ale także musieli stworzyć milicję, wojska do zbierania kontyngentów żywnościowych.

Wreszcie musieli stworzyć na nowo wojska konwojowe dla zatrzymanych, aresztowanych i skazanych.

Powstają wojska ochrony kolei, wojska ochrony obiektów przemysłowych.

To wszystko razem jest tym, co my dzisiaj określamy jako NKWD, a przecież wiele tych organizacji dopiero stopniowo, ewolucyjnie była podporządkowywana Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, czyli temu Narodnemu Komisariatowi Wnótriennych Dieł.

I to, co my dzisiaj nazywamy NKWD, to jest proces ewolucyjnego tworzenia struktury wewnętrznego nadzoru całego państwa.

Wiosną 1919 roku robotniczo-chłopska Rada Obrony wydaje dekret o Wojskach Wspomagającego Przeznaczenia.

One się oficjalnie nazywają Wojska Ochrony Wewnętrznej Republiki, WOCHR.

I właśnie ten WOCHR zostaje podporządkowany NKWD, czyli Ludowemu Komisariatowi Spraw Wewnętrznych.

Ale Wochr zostaje przekształcony latem 1920 roku we WNUS, czyli Wojska Wewnętrzne Służby Republiki.

No i te wojska wewnętrzne, o ich nazwnictwo ewoluuje.

I mamy wojska Państwowego Zarządu Politycznego.

Mamy teraz Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny, mamy wojska OGPU.

I to przekształcanie się WCZK, GPU, OGPU, NKWD to jest pewien proces, który my widzimy w latach dwudziestych na początku lat trzydziestych.

z którego wykształcają się koniec końców wojska, czy raczej siły ochrony pogranicza i wojska wewnętrzne OGPU.

I te wojska wewnętrzne są niezwykle ważne dla procesu kształtowania całego Związku Radzieckiego.

To taki ponury fenomen tamtych czasów, że był wymiar sprawiedliwości ZSRR i było sądownictwo doraźne NKWD.

I siły OGPU, wojska OGPU zostały rzucone do walki z rolnictwem, z chłopami.

Czyli te wewnętrzne wojska już wtedy wykazały się pewną brutalnością, ale to było nic.

Stalin zreorganizował system władzy wewnętrznej, także nadając koniec końców NKWD, temu Ludowemu Komisariatowi Spraw Wewnętrznych, olbrzymie uprawnienia i grupując w nim wszystkie te siły wewnętrznego porządku i kontroli.

Można by powiedzieć, że latem 1934 roku narodziło się jakby nowe NKWD.

Wielkie, niezwykle złożone, wewnętrznie podzielone, strukturalnie NKWD.

Stąd dzisiaj mówi się o ofiarach czeki, OGPU i NKWD.

To teraz OGPU, a potem NKWD tylko się rozkręcało.

Na początku lat 30. wojska OGPU, a potem wojska NKWD.

NKWD odpowiadało i za to, żeby ludzie z ZSRR nie uciekli, i za to, żeby się właściwie w ZSRR zachowywali, czyli miało NKWD pod swoją kontrolą wojska pograniczne i miało pod swoją kontrolą wojska wewnętrzne.

Pogranicznicy i siły wewnętrzne wojsk NKWD.

Ale jak dużą strukturą wtedy było NKWD?

Łącznie te wojska NKWD w czasach Wielkiej Czystki to było prawie 300 tysięcy ludzi, między 250 a 300 tysięcy funkcjonariuszy w zależności od danego momentu.

Wojska graniczne około 120 tysięcy ludzi, wojska wewnętrzne około 150 tysięcy.

ale one były podzielone na jednostki ochrony przemysłu, a było około 40 tysięcy funkcjonariuszy, na wojska ochrony kolei, około 50 tysięcy, na wojska konwojowe, liczące około 30 tysięcy ludzi i wreszcie te najbardziej ponure i najbardziej elitarne, w cudzysłowie, wojska operacyjne.

Ludobójstwo, które jego zresztą doświadczali także funkcjonariusze NKWD, łącznie z ich najwyższym kierownictwem.

To ta struktura wojsk wewnętrznych, czy raczej sił wewnętrznych NKWD.

I siły czeki, siły OGPU, wojska NKWD, ci ludzie mieli już na swoich rękach krew przeszło 700 tysięcy zabitych, zamordowanych.

A w jaki sposób wojska NKWD przygotowywały się do wojny, która miała wybuchnąć?

Czy te wojska były rozbudowywane w podobnej skali jak Armia Czerwona?

W marcu 1939 roku ten Główny Zarząd Ochrony Pogranicza i Wojsk NKWD przekształcono w sześć niezależnych głównych zarządów.

Główny Zarząd Wojsk Pogranicznych NKWD, Główny Zarząd Wojsk NKWD Ochrony Ważnych Obiektów Przemysłowych, Główny Zarząd Wojsk Konwojowych NKWD, Główny Zarząd Wojsk Ochrony Szlaków Kolejowych, Główny Zarząd Zaopatrzenia Bojowego i Główny Zarząd Wojsk Budownictwa Wojskowego.

NKWD dano dodatkowe uprawnienia sądownicze, jakby już nie miała ich małych.

skoro istniały wojska konwojowe, to można było ich z powodzeniem użyć w aparacie i systemie agresji, do zabezpieczania zajętych terytoriów, do przesunięcia pograniczników z jednej granicy na nową i wykorzystania wojsk konwojowych i wojsk ochrony kolei do wywózek, do wielkich przesiedleń, do procesów ludobójczych.

A jak zorganizowane były te wojska NKWD?

Wojska NKWD, nawet jeśli uwzględnimy wszystkie odłamy i struktury, jednostki...

Na jednego NKWD-istę przypadało 10 bądź kilkunastu żołnierzy Armii Czerwonej.

Ale NKWD budziła strach i była...

Okazało się już w roku 1939, w roku 1940, że tych nieformalnie operacyjnych wojsk NKWD jest za mało, że należy wzmocnić tą strukturę uderzeniową, ponieważ spodziewano się rozszerzania się konfliktu.

Utworzono jeszcze zarząd wojsk operacyjnych i wydzielono je z innych struktur wojsk NKWD.

I te wojska już teraz formalnie mające własny zarząd wojsk operacyjnych, część wojsk wewnętrznych, to miały być siły rzucane na najważniejsze kierunki wielkich przesiedleń, pacyfikacji czy kontroli całych podporządkowywanych sobie narodów.

Po doświadczeniach wielkiego terroru, kiedy NKWD zamordowało setki tysięcy ludzi, rozkaz mówiący np.

I zasadniczo wojska wewnętrzne NKWD miały charakter policyjny, ale część z nich miała charakter już rzeczywiście wojskowy.

Podstawową strukturą były pułki i bataliony NKWD, ale tworzono także szczebel dywizji, szczebel brygady.

Większość dywizji czy brygad NKWD

Stąd rozwój wojsk operacyjnych NKWD, zwłaszcza od roku 1941, szedł także w zwiększenie gotowości czysto wojskowej NKWD, bo pogranicznicy, oddziały konwojowe, oddziały ochrony dróg wodnych, szlaków kolejowych, one nie miały zdolności do prowadzenia intensywnych działań bojowych

A NKWD potrzebowało także takich jednostek.

NKWD posiadało np.

rozbudowane wojska kolejowe wyposażone w liczne pociągi, drezyny pancerne.

To był jeden z najsilniejszych komponentów w ogóle wojsk NKWD jako takich.

wojska kolejowe, wojska pograniczne, więc pociągi pancerne, samochody pancerne, drezyny pancerne, wojsk kolejowych NKWD reprezentowały sobą dużą siłę.

Ale nie można było z wojsk NKWD formować związków taktycznych do obrony linearnego frontu.

bo wydzielone na przykład struktury szczebla dywizji w wojskach NKWD istniały już także wcześniej.

Wojny, tak jak rozwijano Armię Czerwoną, powiększano ją kilkakrotnie, tak rozbudowywano i mobilizowano wojska NKWD.

I od lata 1941 roku widzimy, że tak jak Armia Czerwona się rozrastała, tak rozrastały się wojska NKWD.

Ale czy w ogóle te wojska NKWD w czasie II wojny światowej walczyły na froncie tak samo jak dywizja Armii Czerwonej?

Z początku kierownictwo radzieckie sądziło, że wojska wewnętrzne NKWD będą przede wszystkim pełnić rolę taką, jak pełniły w latach 30. porządku wewnętrznego, że nie będą używane na pierwszej linii frontu, pomijając pograniczników w pierwszej fazie wojny.

Ale przebieg wojny w roku 1941, niezwykle niekorzystny przebieg wojny, wymusił na NKWD kierowanie części sił bezpośrednio do walki frontowej oraz wymusił intensywną tzw.

NKWD dostało specjalny rozkaz.

A więc te oficjalne statystyki NKWD nie do końca oddają poziom chaosu, jaki ogarną część tyłów radzieckich latem 1941 roku, albo inaczej klasyfikują te setki tysięcy zatrzymanych nie jako dezerterów, tylko po prostu jako żołnierzy, którzy zagubili swoje jednostki.

Rocznie oddziały NKWD zatrzymywały 700, 800, a nawet potrafiły i półtora miliona żołnierzy Armii Czerwonej.

Kiedy się spojrzy na tą statystykę wojsk NKWD, to widać, że one w roku 1941.

To wszystko realizowały wojska NKWD w latach 1941-1945.

Jednostki NKWD zatrzymały około 4 milionów ludzi, z czego około 300 tysięcy zostało zakwalifikowanych jako nieprzyjadani wrogowie Związku Radzieckiego.

Wielkiej Wojny Ojczyźnianej NKWD miało za zadanie i prowadzić wielkie repatriacje i przesiedlenia, i zwalczać podziemie w paru obszarach Europy i Azji jednocześnie.

To były dwa najważniejsze fronty wojsk NKWD, oprócz oczywiście także działań bezpośrednio na froncie.

Bo jeśli chodzi o działania frontowe, to wojska NKWD zostały zaangażowane w bezpośrednie walki z Niemcami,

Wojska operacyjne NKWD, one na początku 1941 roku liczyły około 40 tys.

Te wojska stopniowo rozbudowano do poziomu 200 tysięcy ludzi.

Łącznie przez cały okres wojny sformowano 58 dywizji NKWD i 23 brygady.

Zasadniczo NKWD nie miało wielu dywizji liniowych, właściwie oprócz tych jednostek imienia Dzierżyńskiego, jednostki liniowe przeznaczone do bezpośredniej walki nie istniały.

Wojska operacyjne były formowane stopniowo, ale z poszczególnych pułków wojsk NKWD

Dywizję NKWD, Dywizje Strzeleckie bądź Dywizje Strzelców Zmotoryzowanych.

Sformowano I Dywizję Strzelecką NKWD.

Mówimy już o kilkunastu dywizjach NKWD, dywizjach strzelców zmotoryzowanych, dywizjach strzeleckich.

A latem 1942 roku, kiedy Niemcy zbliżyli się do Kaukazu, wystawiono tam właściwie cały korpus dywizji NKWD.

Skierowano tam zgrupowanie wojsk NKWD.

Do legendy tej radzieckiej wojny ojczyźnianej przeszły oddziały NKWD walczące w Stalingradzie, 10 Dywizja Strzelców NKWD, 249 Pułk Konwojowy, 91 Pułk Ochrony Kolei, 178 Pułk Ochrony Ważnych Przedsiębiorstw.

I właściwie ten Leningrad-Moskwa-Stalingrad-Kaukas to są te najbardziej znane bitwy wojsk NKWD.

Bo tak jak powiedziałem, to NKWD potrzebowało wsparcia Armii Czerwonej, stanowiło jej wzmocnienie i rodzaj kontroli.

Ale wojska NKWD same z siebie nie miały zdolności do prowadzenia działań w skali operacyjnej,

Mimo, że koniec końców, najpierw na początku 1941 roku podjęto decyzję o utworzeniu korpusu operacyjnego, zmechanizowanego wojsk NKWD, nic z tego tak naprawdę nie wyszło.

Ale potem, w 1942 roku, zaczęto formować oddzielną armię NKWD, która jednak, tak jak wiele dywizji liniowych NKWD, została przekazana Armii Czerwonej.

i ta jedyna nie doszła tak naprawdę armia operacyjna wojsk NKWD.

Ta liczba ogólna, ponad 50 dywizji, ponad 20 brygad, ona nie oddaje specyfiki wojsk NKWD w tym sensie, że mówimy o dywizjach, brygadach liniowych przez cały okres wojny.

Ale w ogóle wiadomo, ilu żołnierzy trafiło z NKWD do Armii Czerwonej w czasie całej II wojny światowej?

Tylko w 1943 roku ze składu wojsk wewnętrznych NKWD przekazano do Armii Czerwonej ponad 100 tysięcy żołnierzy, z czego prawie 10 tysięcy snajperów, bo ten ruch snajperski w wojskach NKWD był szeroko propagowany.

No i tak jak powiedziałem, te wojska NKWD, czy raczej ich zarządy, ich główne zarządy, to była bardzo skomplikowana struktura.

Poniekąd jakby osobno przez jakiś czas działały wojska ochroniające tyły, osobno wojska wewnętrzne, osobno jednostki służb specjalnych.

NKWD zajmowało się od czerwca roku 1941.

Ta skomplikowana wewnętrzna struktura, ten podział na wojska ochrony kolejowej, na konwojowe, na wojska ochrony ważnych obiektów, na wojska operacyjne, na wojska pograniczne, to wszystko nieco zaburza opowieść o NKWD.

kiedy my w ogóle mówimy o NKWD w II wojnie światowej.

A pamiętajmy, że w ramach NKWD działały też jednostki specjalne, także jednostki rozpoznawcze, czasowo także oddziały łączności wysokich częstotliwości przekazane z Armii Czerwonej.

I oczywiście nie są to wszystkie siły NKWD.

I ważnym wydarzeniem w historii wojsk NKWD...

To są te ponure dywizje NKWD o dosyć wysokich numerach, poczynając od 56, 57, przez 58, 59 do 66 Dywizji Strzelców NKWD.

To 64 Dywizja Strzelecką NKWD, którą zaczęto formować jesienią 1944 roku.

To była dywizja formowana na bazie wcześniej istniejącej jednostki NKWD.

Dywizja Strzelecka Wojsk Wewnętrznych NKWD.

Ale zobaczmy jak ta struktura NKWD jest złożona.

Mamy przecież główny zarząd wojsk NKWD ochrony tyłów czynnej Armii Czerwonej.

Mamy różne zarządy, mamy różne jednostki, które rotują, które zmieniają podporządkowanie, które przechodzą z jednej struktury NKWD w inną strukturę NKWD.

Według oficjalnych statystyk NKWD, wojska operacyjne i wewnętrzne tej organizacji w latach 1941-1942 przeprowadziły około setkę różnych operacji, zabijając około 200 ludzi, raniąc setkę, schwytając około 2000 przeciwników.

Oficjalnie ci ludzie ginęli w walce przeciwnicy NKWD, często po prostu zabijano cywilów.

W samej tylko Czeczeniu i Inguszetii w 1943 roku przeprowadzono 148 różnego rodzaju operacji wojsk wewnętrznych NKWD.

Groźnieńska Dywizja Strzelców Wojsk Wewnętrznych NKWD.

Te dywizje kaukaskie NKWD, Suchumska, Ordzhonikicka, Groznieńska, one miały najważniejsze zadania na tyłach Armii Czerwonej walcząc z narodami Kaukazu.

Wojska NKWD zatrzymały także w czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej około 100 tysięcy tzw.

Liczba wyzwań, jaka stawała przed funkcjonariuszami NKWD rosła.

Chyba najpoważniejszym przeciwnikiem wojsk NKWD koniec końców okazała się UPA i różnego rodzaju organizacje nacjonalistów ukraińskich.

Na obszarze Ukrainy wojska wewnętrzne NKWD przeprowadziły prawie 5 tysięcy różnego rodzaju operacji pacyfikacyjnych, podczas gdy w tym okresie już na obszarze północnego Kaukazu zaledwie 150, a na obszarze Białorusi 250.

I o ile według raportów 4 Dywizji NKWD na terenie Litwy zabito w 1944 roku 800 przedstawicieli podziemia, a 2000 aresztowano, to na obszarze Ukrainy meldowano zabicie 27 610, a schwytanie prawie 40 000.

Straty wojsk wewnętrznych NKWD wyniosły z kolei 683 zabitych i 1040 rannych.

Stopniowo w 1944-1945 roku na obszar Estonii, Łotwy, Litwy, Białorusi, Ukrainy, Polski przesunięto zasadnicze siły wojsk wewnętrznych NKWD.

W 1945 wojska wewnętrzne Okręgu Ukraińskiego NKWD przeprowadziły prawie 22 tysiące operacji przeciwko podziemi.

Ceną było 1300 NKWD-zistów, z czego 500 zabitych.

W 1945 roku na obszarze okręgu nadbałtyckiego NKWD w ramach 3000 operacji wyeliminowano 13 tysięcy osób, z czego 5000 zabito.

Ceną było 550 zabitych i rannych NKWD.

Łączne straty wojsk wewnętrznych NKWD, tak w walce z Niemcami, jak i zbrojnym podziemiem w latach 1941-1945.

W latach 1944-1945, można powiedzieć, niestety, straty wojsk NKWD były już nieduże.

Rzadko bowiem NKWD-iści musieli się teraz mierzyć z regularną armią.

Ich zadania miały charakter pacyfikacyjny, więc wojska wewnętrzne NKWD zaczęły odnosić już praktycznie wyłącznie sukcesy przy relatywnie niewielkich stratach osobowych.

Nie ma co udawać, że jakakolwiek organizacja podziemna, czy to nasza, ukraińska, kaukaska, nadbałtycka, litewska, łoteska, nieważne jaka, zadała duże straty NKWD, bo nie zadała.

Silne, dobrze wyposażone wojska NKWD, na szczeblu, batalionu, pułku, brygady, czasem całymi dywizjami.

Było NKWD, wojska NKWD, zbrojnym ramieniem totalitarnego reżimu radzieckiego, reżimu bolszewickiego.

Z ręki NKWD w ten czy w inny sposób, ale bezpośrednio zginęło co najmniej milion ludzi.

No Norbert, dziękuję Ci za ten odcinek, za tą rozmowę i przybliżenie nam tej niezwykle złożonej tematyki związanej z wojskami NKWD.