Mentionsy

Kraków, jak i Zakopane należały do najbardziej odwiedzanych przez cudzoziemców miejsc w całej monarchii habsburskiej.

To byli cudzoziemcy z Kielc, Częstochowy, z Lublina, czy nawet z Katowic.

Wycieczek o charakterze pielgrzymki narodowej, która miała na miejscu zobaczyć, że zamożny człowiek, inteligent, urzędnik, ten burżuj, kamienicznik, to jest Polak także.

W Krakowie czasów autonomii polskości nie trzeba było ukrywać, wręcz przeciwnie, kwitła.

Zdarzały się nawet publiczne protesty przeciwko zaborcy, a władze austriackie to tolerowały.

Jaki naprawdę był Kraków w drugiej połowie XIX wieku?

Jakie miał przewagi?

To fascynująca, przekrojowa opowieść, w której nie jedno Was zaskoczy.

Nazywam się Karolina Głowacka, to jest Radio Naukowe, podcast o tym co wiemy i skąd to wiemy.

Jeździmy po kraju z mikrofonami, aby dostarczać Wam audycje w najwyższej jakości.

Nasza działalność jest możliwa dzięki patronom i patronkom.

Jeśli słuchasz nas regularnie, rozważ proszę dołączenie do tej społeczności.

patronite.pl ukośnik radionaukowe.

Czytał Mariusz Bonaszewski.

Czytali Roch Siemianowski i Beata Jewiarz.

Wybitni lektorzy, mądre książki.

Sprawdźcie na wydawnictwo rn.pl.

Karolina Kłowacka.

Radio Naukowe w Podróży.

Jestem w Krakowie u profesora Michała Baczkowskiego.

Wydział historyczny.

Pan profesor jest kierownikiem Katedry Historii Nowoczesnej Uniwersytet Jagielloński.

Pan profesor interesuje się badawczą, między innymi historią społeczno-gospodarczą

Galicji dziejami Krakowa XVIII wiek, XIX, XX.

Będziemy mówić przede wszystkim o Krakowie w okresie autonomii galicyjskiej, ale z racji tego, że historia Krakowa pod zaborami nie jest jednolita, jednorodna, poprosiłabym na początek o krótkie przedstawienie chronologii właśnie, jak te dzieje Krakowa pod zaborami wyglądały.

Dzieje Krakowa pod zaborami są dosyć ciekawym problemem.

Na samo pytanie, ile lat Kraków był pod zaborami, najczęściej zapada martwa cisza, gdyż trzeba to sobie dosyć dokładnie policzyć.

Czyli nie 123, klasyczna taka odpowiedź?

Mowy nie ma o żadnych 123 latach.

Przede wszystkim mamy kilka dosyć wyraźnie zarysowane okresy, różniące się od siebie w sposób zasadniczy.

Pierwszy okres to są lata 1796-1809, a mianowicie okres trzeciego zaboru austriackiego Kraków pod panowaniem monarchii habsburskiej.

Następnie mamy krótki okres przynależności Krakowa do napoleońskiej Europy, czyli do Księstwa Warszawskiego w latach 1809-1815.

Trzeci wyraźny okres to czasy wolnego miasta, czyli inaczej Rzeczpospolitej Krakowskiej obejmujące lata 1815, czyli od Kongresu Wiedeńskiego po upadek tzw.

Powstania Krakowskiego w 1846 roku.

I wreszcie drugi okres panowania austriackiego od 1846 po 1918 rok, przy czym ten drugi okres austriacki charakteryzuje się również pewną różnorodnością.

Mianowicie pierwsze 20 lat 1846-1866.

to czasy rządów absolutystycznych, germanizacji, urzędów Krakowa.

Drugi okres, rozpoczynający się w 1866 roku nadaniem samorządu Krakowowi oraz spolonizowaniem urzędów, to czasy, które najczęściej, chociaż nie do końca ściśle, określamy mianem Krakowa w dobie autonomii galicyjskiej.

I to jest też ten okres, który wydaje mi się najbardziej powszechnie z Krakowem kojarzymy.

Tak bym strzelała, że gdyby tak zapytać osoby na ulicy, to raczej będzie takie poczucie, że w sumie ten Kraków zawsze żył w takim swobodnym właśnie systemie politycznym.

Co prawda, rzeczywiście wtedy możliwości działania były bardzo duże, zarówno na niwie politycznej, jak na niwie narodowej.

To jest też okres, kiedy Kraków staje się tą nieformalną stolicą kulturalną Polski.

W związku z tym wiążemy Kraków w tej epoki z takimi postaciami jak Matejko, jak...

Wyspiański.

Jest to również okres, w którym to miasto tak naprawdę powstało w kształcie już zbliżonym do dzisiejszego.

Ale trzeba pamiętać, że jednak te wszystkie epoki XIX stulecia pozostawiły po sobie jakiś rys w panoramie miasta, w mentalności mieszkańców i stworzyły zupełnie nowy system funkcjonowania tego miasta w realiach nowoczesności, w realiach modernizacji i społecznej i politycznej.

No właśnie, bo XIX wiek to ogólnie mówiąc jest wiek modernizacji.

W Radiu Naukowym mieliśmy odcinek na przykład o Łodzi, która w tamtym czasie przeżywała prosperity, ogromny rozwój.

A co się dzieje z Krakowem w XIX wieku?

Wspójrzmy na to miasto w latach 50., na początku lat 60. przed tą przemianą bardziej właśnie samorządną Krakowa.

Czy ono jakoś jest w tej fali industrializacji, czy wręcz przeciwnie?

Ja bym sięgnął jeszcze do czasów wcześniejszych, do przełomu XVIII i XIX wieku, gdyż to wtedy właśnie zaczyna się tworzyć nowoczesne miasto.

Oczywiście nowoczesne w tym bardzo wczesno-XIX-wiecznym rozumieniu.

Ale trzeba sobie zdawać sprawę, że na przełomie XVIII i XIX wieku właśnie pod panowaniem austriackim monarchii absolutistycznej, która się wtrącała we wszystkie możliwe elementy życia publicznego, nastąpiło coś, co można nazwać przyspieszonym rozwojem.

Ten przyspieszony rozwój dotyczył kilku aspektów, a mianowicie stworzenia chociażby nowoczesnego, płatnego magistratu miejskiego.

gdzie, co ciekawe, prezydent miasta miał pochodzić z konkursu rozpisywanego specjalnie na to stanowisko.

To jest również okres, kiedy w mieście zaprowadzono numerację domów, kiedy wprowadzono w 1803 roku oświetlenie uliczne, kiedy zaczyna się już nie tylko brukować na szerszą skalę ulicy, ale zaczyna się budować chodniki określane w ówczesnych źródłach mianem trotuarów.

To są lata, kiedy powstaje pierwszy w historii stały most na głównej rzece Krakowa, czyli na Wiśle.

I to jest moment także, w którym zostaje nadane także nowe oblicze miastu, wynikające z założonego na wielką skalę procesu burzenia starych, niepotrzebnych budowli, jak tu uważano Ruder.

zbędnych kościołów, murów miejskich, ratusza, otwarcie miasta na zewnątrz, początek zakładania parków istniejących chociażby do dnia dzisiejszego plant.

A więc mamy bardzo wyraźny moment w historii miasta, początek XIX wieku.

który nadał mu pewne oblicze na kolejnych lat kilkadziesiąt.

Pierwsza połowa XIX wieku to jest rozwój dosyć powolny miasta Krakowa wraz z najbliższymi okolicami.

Liczba ludności wzrosła dwukrotnie z 22-23 tysięcy w momencie trzeciego rozbioru Polski do...

44 tysięcy w chwili likwidacji Rzeczpospolitej Krakowskiej w 1846 roku.

Nie był to rozwój specjalnie imponujący.

W niewielkim stopniu był także związany z industrializacją.

To inne czynniki wpływały na rozwój miasta.

Przede wszystkim należy tu wymienić handel.

Kraków stał się w pierwszej połowie XIX wieku dość ważnym ośrodkiem handlowym w skali środkowo-europejskiej.

Towarzyszyły temu starania

władz miejskich o nadanie specjalnych przywilejów wolnohandlowych.

Po raz pierwszy takie przywileje zostały nadane jeszcze w czasach księstwa warszawskiego.

Natomiast okres Rzeczpospolitej Krakowskiej to czasy swoistej strefy wolnocłowej.

Do Krakowa można było wtedy bez cła zwozić towary z różnych państw europejskich, a następnie reeksportować dalej.

wykorzystujący nieistniejące granice polityczne, w sensie granic utrzymywanych przez wojsko, pilnowanych przez wojsko.

To z różnych powodów tego wojska w okolicach Krakowa nie było.

Rosyjskiego wojska przede wszystkim nie było.

W związku z tym ten eksport bądź przemyt najrozmaitych towarów zachodnioeuropejskich do Rosji rozwinął się na gigantyczną skalę.

Dorabiali się na tym wszyscy.

W największym stopniu oczywiście kupcy hurtowi, którzy pośredniczyli w wymianie handlowej głównie pomiędzy Prusami, Śląskiem Pruskim, a obszarami Królestwa Polskiego, ale także Wołynia, także Podola Rosyjskiego.

W mniejszym stopniu dorabiali się także kupcy detaliczni.

korzystający z daleko idącej taniości towarów krakowskich.

W związku z tym ludność z okolic, nie tylko z Rzeczpospolitej Krakowskiej, ale także z sąsiednich państw zaborczych udawała się do Krakowa na targi.

I wreszcie trzecią grupą bardzo ważną to byli przemytnicy.

Ci przemytnicy tutaj odgrywali olbrzymią rolę.

Nie jesteśmy w stanie oszacować ich zysków, no bo to wszystko wymyka się jakimkolwiek źródłom.

Ale to był właśnie pewien okres prosperity Krakowa w pierwszej połowie XIX wieku.

Miasta w zasadzie bez poważniejszego przemysłu, natomiast nastawionego na handel.

I co ciekawe, pierwszą linię kolejową w 1844 roku zaczęto budować z Krakowa na Górny Śląsk.

Po to, aby te towary niemieckie, towary pruskie, dobrej jakości, stosunkowo tanie, mogły jak najszybciej pojawić się w Krakowie, a następnie być reeksportowane przede wszystkim w głąb Imperium Rosyjskiego.

A kiedy dochodzi do tych przemian politycznych i nie ma już Rzeczpospolitej Krakowskiej, to czy te prosperity przemytnicze dalej działa, czy już nie?

To wszystko się załamało po wcieleniu Krakowa do Austrii w 1846.

I już pojawiają się granice z żołnierzami.

Kraków zostaje przekształcony w twierdzę nadgraniczną w 1850 roku w jedną z najważniejszych twierdz monarchii habsburskiej.

Wtedy powstaje Kopiec Kościuszki?

Kopiec Kościuszki to powstał już trochę wcześniej, w czasach Rzeczpospolitej Krakowskiej, natomiast wówczas powstaje Fort Kościuszko, wielka ceglana budowla obronna wokół kopca, który będąc znakiem, pewnym symbolem niezależności ducha narodu, stał się otoczony...

też w pewien symboliczny sposób przez zaborczy fort, któremu, co ciekawe, Austriacy nadali właśnie nazwę Fort Kościuszko, uwzględniając historyczny kontekst tego miejsca.

Ale taki zmilitaryzowany Kraków, obsadzony przez wojsko, obsadzony przez policję, nie był absolutnie dobrym punktem do jakiejkolwiek akcji przemytu takich czy innych towarów.

Trzeba było szukać innych możliwości rozwoju,

których początkowo znaleźć nie potrafiono.

Stąd też w 1846 po wcieleniu Krakowa do Austrii liczba mieszkańców spada od razu o 10%.

Ludzie migrują na zewnątrz, ponieważ nie ma tutaj z czego żyć.

Bo nie ma przemysłu dużego, żyli z handlu i to wszystko się, jak rozumiem, no właśnie popsuło.

Co się takiego dzieje w takim razie w 1866 roku, że kończą się te czasy absolutystyczne i następuje ten okres autonomiczny właśnie?

Dlaczego władze austriackie się na coś takiego decydują?

Monarchia austriacka połowy XIX wieku opierała się na sile bagnetów.

Cały szereg narodów zamieszkujących monarchię dążył do oswobodzenia się, wybicia się na niezależność bądź osiągnięcia jakiejś formy autonomii.

Póki państwo miało pieniądze, mogło utrzymywać system policyjny.

One się skończyły w wyniku dwóch przegranych wojen.

Wojny z Francją i Sardynią w 1859 roku oraz wojny z Prusami i Włochami w 1866.

Obie wojny zostały przegrane na głowę przez Austrię.

Trzeba było się porozumieć ze swoimi poddanymi.

Polacy nie stwarzali zagrożenia dla integralności monarchii habsburskiej.

Mówimy o latach 60.

XIX wieku, to są czasy po upadku powstania styczniowego.

Wielka trauma narodowa.

Nikt nie myśli wtedy o żadnym wybijaniu się na niepodległość.

Porozumienie z Polakami było rzeczą dosyć prostą, a jeżeli konkretnie mówimy o roku 1866 w Krakowie, jest to data nadania miastu statutu przez władze austriackie, nawet do końca niezwiązanego z samymi przemianami, które miały miejsce w Galicji, w zaborze austriackim, ale konkretnego statutu dla wybranego miasta, w tym przypadku dla miasta Krakowa.

Przywracał autonomię miejską, przywracał zatem istnienie obieralnej rady miejskiej, przywracał wybory samorządowe, umożliwiał wybór prezydenta Polaka w tym momencie, który będzie stał na czele magistratu.

Polonizacji w międzyczasie uległo także szkolnictwo.

W ciągu kilku lat spolonizowany został uniwersytet, a więc poza funkcjonowaniem twierdzy austriackiej, widokiem żołnierzy austriackich na ulicach posługujących...

Tak, przypominającym o tym, Kraków jak gdyby zrzuca taką zewnętrzną powłokę miasta znajdującego się pod zaborami, gdyż językiem urzędowym jest polski, mamy wybory samorządowe co kilka lat, polską prasę, polski teatr, polską kulturę.

To oczywiście stworzyło pewne ramy, pewne ramy prawne umożliwiające bardziej efektywny rozwój miasta, miasta właśnie samorządowego.

Ale też ośmielę się twierdzić, że w zbiorowej pamięci mamy taki prosty podział.

Zły car i to, co się dzieje w zaborze rosyjskim, co do zasady jest, no właśnie takie zamordystyczne rosyfikacje i tak dalej, i tak dalej.

A ta Austria jest nam opowiadana, że tutaj właśnie taki, no nie wiem, dobry cesarz pozwala z dobrej woli niemalże tym Polakom sobie żyć.

Ale z tego, co pan mówi, to jest raczej konieczność niż dobra wola.

Bo chwilę wcześniej była ta wersja absolutystyczna, gdzie tak miło nie było.

Dobry cesarz Franciszek Józef I panował 20 lat, zanim został dobrym cesarzem, prawdę mówiąc.

Była to osoba znienawidzona w Krakowie na początku lat 50.

XIX wieku, podobnie jak cała monarchia habsburska.

Trzeba pamiętać, że miały tu miejsce dosyć dramatyczne wydarzenia.

powstanie krakowskie zakończone upadkiem Rzeczpospolitej Krakowskiej i walkami w okolicach i w samym mieście.

Dwa lata później wiosna ludów, rok 1848, próba wybicia się na jakąś samodzielność w ramach monarchii habsburskiej zakończona zbombardowaniem Krakowa przez wojska austriackie rezydujące na Wawelu, na co jeszcze nałożył się wielki pożar miasta w 1850 roku,

który dodatkowo wzburzył miejscową opinię publiczną w stosunku do rządów austriackich.

To nie Austriacy podpalali Kraków, ale jednak nagromadzenie tylu katastrof w ciągu paru lat połączone z kryzysem gospodarczym wynikającym z likwidacji tego wielkiego handlu.

często handlu nielegalnego krakowskiego, spowodowało, że cesarz był wyjątkowo znienawidzoną osobą i podczas pierwszej swojej wizyty w Krakowie w 1851 spotkał się na pewno nie z entuzjastycznym, a wręcz z wrogim przyjęciem.

To się oczywiście zmieni.

Zmieni się wtedy, kiedy cesarz zacznie reformować państwo, kiedy będzie dążył do ugody z Polakami, co nastąpi w kilku fazach w latach 60.

XIX wieku,

Powoli obraz Franciszka Józefa się będzie zmieniał, ale do samego końca istnienia monarchii habsburskiej w Krakowie akurat Austria nie była ukochanym, może w cudzysłowie, zaborcą.

Tu jednak była zbyt silna pamięć o dawnych funkcjach stolicy Polski, koronacjach, powstaniu kościuszkowskim.

Sam właśnie kopiec górujący nad miastem doskonale przypominał o przeszłości narodowej.

a inny symbol, także panujący nad miastem, zamek królewski na Wawelu, obrócony na koszary austriackie, wcale nie przysparzał monarchii i cesarzowi bardzo przyjaznych uczuć.

Zatem można zaryzykować, że ze wszystkich miast zaboru austriackiego w Krakowie właśnie te nastroje były najbardziej umiarkowane w podziwie dla cesarza.

Można tu jeszcze dorzucić taką trochę dziwną może...

Uroczystość w 1909 roku Kraków obchodził setną rocznicę wyzwolenia spod panowania austriackiego.

To było tylko możliwe w monarchii habsburskiej.

Zorganizowano w Krakowie huczne obchody za czasów panowania Franciszka Józefa I, przypominające o stuleciu oswobodzenia miasta przez wojsko polskie, dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego.

Podczas wojny napoleońsko-austriackiej 1809 roku z rządów zaborcy.

Ten sam ksiądz Józef Poniatowski został kilka lat później pochowany w krypcie św.

Leonarda katedry wawelskiej.

Bo to jest co, nieszkodliwe?

Cesarz w zasadzie miał niewiele do powiedzenia, a rządu austriackiego tego typu w cudzysłowie wybryki krakowskie absolutnie nie przestraszały.

Tu były o wiele większe problemy.

Separatyzm ludów południowo-słowiańskich w monarchii, złe stosunki z Rosją, problem narastania ruchu wielkoniemieckiego, czasami kwestionującego odrębność Austrii wobec samych Niemiec, problemy socjalne związane z rozwojem ruchu.

socjalistycznego, awantury czesko-niemieckie w Czechach i na Morawach, problem ewentualnego separatyzmu Węgrów.

Na tym tle Polacy obchodzący takie czy inne uroczystości narodowe, nawet o dźwięku antyaustriackim, nie stwarzali najmniejszego zagrożenia i po prostu było to w sposób idealny przez wszystkie władze ignorowane.

Pozwolę sobie wrócić do tego pytania o obraz Krakowa.

Może przesuńmy to do tego początku okresu właśnie autonomicznego.

Z czym nowe władze samorządowe, jakie mają wyzwania?

Na ile ono jest, mówi Pan, że jest oświetlone?

ale czy jest skanalizowane, czy mamy błota na ulicach, czy mamy twarde ulice, kto tu mieszka, jaki jest układ narodowy, czy mamy jakieś takie często słyszane podziały, że biedota to taka, a rzemieślnicy to jest taka narodowość, bardziej jakie to jest miasto.

To jest miasto przede wszystkim brudne.

Pierwszy prezydent autonomiczny, Józef Dietl, zresztą jak samo nazwisko sugeruje, pochodzenia niemieckiego czy niemiecko-austriackiego, ale był już wówczas stuprocentowym Polakiem, stworzył pewien program rozwoju miasta, gdzie właśnie kwestie higieny

Brudu, śmieci, brudu na ulicach, walących się ruder miały być zlikwidowane jako pierwszy.

A więc to, co chyba najbardziej ówczesnym elitom przeszkadzało w mieście, to ten chaos, brud, nieporządek.

No przede wszystkim nieczystościami związanymi z transportem ulicznym, a siłą pociągową był koń.

no to zapachy tego typu musiały być powszechne.

Oczywiście były już firmy sprzątające miasto.

Niemniej tych zapachów nie udało się w pełni wyeliminować.

Kraków posiadał kanalizację budowaną wieloetapowo, jeszcze od czasów późnośredniowiecznych.

Tą kanalizację rozbudowano na początku XIX wieku, ale nie było wodociągów.

Było takie dosyć dziwne miasto, nie posiadające wodociągu, bieżącej wody w połowie XIX wieku, natomiast posiadające kanalizację przynajmniej w głównych, centralnych ulicach.

Więc woda na tych ulicach stać nie powinna.

Ulice były brukowane, natomiast jakość tych bruków była bardzo różna.

Z czego to wynikało?

Przede wszystkim z używanego materiału.

Kraków jest miastem położonym na skałach wapiennych.

Używano przede wszystkim wapienia, a wapień był kamieniem bardzo słabo odpornym na zniszczenie.

Doskonale sobie zdawano sprawę z tego, że jest to bruk nędwny, ale tym brukiem wykładano ulicę Krakowa przez kolejne stulecia.

Trochę wcześniej, jeszcze nie w okresie autonomicznym, ale na początku XIX wieku...

Doszło nawet do takiej ciekawej wymiany poglądów na forum krakowskiego samorządu jeszcze w czasach księstwa warszawskiego, już pod okupacją rosyjską w 1814 roku.

Mianowicie przez Kraków miał przejeżdżać car Aleksander I, uważany za protektora Polaków, miał jej przejeżdżać na konferencję do Wiednia, na słynny Kongres Wiedeński.

No i pojawił się problem...

Pierwszy projekt, zbudujemy bramę triumfalną, dla cara od razu upadniemy ani środków finansowych, a potem car rzekomo nie lubią ostentacji.

Drugi projekt, skoro nie budujemy bramy triumfalnej, to istniejącą bramę floriańską można przyozdobić odpowiednimi napisami, rzeźbami itd.

Na to ktoś trzeźwo rozumiejący sytuację odparł.

Car wjedzie główną ulicą Krakowa, ulicą Floriańską na Rynek, ale na tej ulicy pojazd carski, kareta carska rozleci się, ponieważ jakość bruków jest tak niska, jest tyle dziur, że car się rozbije na ulicach Krakowa i jaki los spotka później to miasto.

W trzy dni naprawiono bruki na ulicy Floriańskiej w 1814 roku w myśl pewnej idei znanej nam chociażby z okresu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, tak zwanego malowania trawy na zielono przed wizytą takiego czy innego dygnitarza.

I to nam coś mówi o tych brukach rakowskich, gdyż później też brukowano najczęściej kamieniem wapiennym.

Dopiero w połowie XIX wieku rozpoczynają się zmiany.

Zaczyna się na coraz większą skalę pojawiać kamień porfirowy, który już jest o wiele mocniejszy.

Niemniej bruki są, ale są to bruki najczęściej koślawe, najczęściej niewygodne ani do chodzenia, ani do jeżdżenia.

Jeżeli mówimy w ogóle o brukach w drugiej połowie XIX wieku, to sytuacja jest dość ciekawa.

W jaki sposób ustarano się te nawierzchnie ulic stopniowo poprawić?

Już w latach 80.

XIX wieku...

zaczyna się na większą skalę kładzenie nowych chodników.

Co ciekawe, to jest właśnie taki pewny galicyjski model zbudowanych z płyt betonowych.

Kwadratowych płyt betonowych, które potem stały się pewnym standardem także chociażby w czasach PRL-u na bardzo wielu miastach, miejscowościach, powsiach.

W Krakowie te płyty chodnikowe kładzie się już w drugiej połowie wieku XIX.

Żeby poprawić nawierzchnię rynku krakowskiego, odwołano się do położenia na jego fragmentach asfaltu, jako supernowoczesnej nawierzchni, na której szczególnie panie spacerujące po tym obszarze nie połamią sobie nóg, czy też nie połamią sobie obcasów butów.

Stare miasto zatem uzyskało dość przyzwoite bruki, które zmieniały się często z dekady na dekadę.

Czyli Kraków stale w remoncie.

Kraków stale w remoncie.

Uliczki drugo, trzeciozębne nie były brukowane, a były szutrowane.

Czyli były wysypywane szutrem, który to szuter starano się ubić.

Jakość tej nawierzchni była oczywiście bardzo kiepska.

Może nie tonęło się w błocie, bo aż tak źle to nie było.

Natomiast oczywiście tworzyły się kałuży, wylewano często nieczystości na tak zbudowane drogi, często także pozbawione kanałów w przeciwieństwie do centrum.

I im dalej od rynku, im dalej od Starego Miasta, tym sytuacja wyglądała gorzej.

A do najbardziej zaniedbanych dzielnic należała żydowska część Kazimierza.

Bo jeżeli mówimy o strukturze właśnie narodowościowej,

to w całym XIX wieku mamy dwie grupy plus trzecią bardzo niedużą.

Te dwie grupy to oczywiście dominujący liczebnie Polacy, którzy w zależności od dekady XIX wieku stanowili między 60 od 65 do 78% ogółu mieszkańców.

Druga grupa to ludność żydowska, która zdecydowanie wzrosła liczebnie w czasach Rzeczpospolitej Krakowskiej, korzystając właśnie z możliwości handlowych.

To jest okres wielkiego napływu wyznawców judaizmu do miasta.

To są Niemcy, które są o tyle ciekawą społecznością, że jest to grupa w zasadzie polonizująca się w pierwszym lub drugim pokoleniu.

Przez kilkadziesiąt lat XIX wieku do miasta napływają kolejni Niemcy jako urzędnicy, jako przedsiębiorcy.

Co ciekawe pierwsze nowoczesne browary także zbudowali Niemcy.

Niemcy ze Szwajcarii, Niemcy z Bawarii, ale już w drugim pokoleniu to są ludzie mówiący po polsku i co więcej czujący się Polakami.

Oprócz tych przedsiębiorców w narodowości niemieckiej mamy urzędników, którzy często zasilają szeregi polskiej inteligencji i również się polonizują.

Pozostają po nich nazwiska niemieckie,

chociażby rodziny Estreicherów, która stała się taką uniwersytecką jak gdyby rodziną pochodzenia niemieckiego, czy rodziny Zollów.

Tych rodzin oczywiście było więcej.

Mamy tych przedsiębiorców, Kirchmayerów, Steinkellerów i mamy wreszcie wojskowych.

Wojskowych z armii austriackiej, następnie austro-węgierskiej.

O ile cywile polonizują się bardzo szybko, to wojsko pozostaje jak gdyby tą obcą, na ogół niemieckojęzyczną tkanką w samym mieście.

Stąd też zwykle w statystykach ludnościowych Krakowa

szczególnie w drugiej połowie XIX wieku, mamy żywioł polski, mamy żywioł niemiecki, nie mamy, co ciekawe, żywiołu żydowskiego, ponieważ Żydów nie uznawano za odrębny naród.

Żydzi krakowscy musieli się przyznać do jednej z istniejących formalnie narodowości polskiej, niemieckiej, ukraińskiej, ale mamy statystykę religijną, z której wynika, jak wysoki był odsetek mieszkańców judaizmu.

No i właśnie szczególnie te środowiska najbardziej biedne, najbardziej ortodoksyjne w ludności żydowskiej mieszkały na Kazimierzu w warunkach urągających podstawą higieny i kto mógł, kto się dorobił, z tego Kazimierza po prostu migrował do innych dzielnic, co powodowało, że dzielnica wyglądała jeszcze gorzej.

ponieważ pozostawała bez tych właśnie najbardziej aktywnych, najbardziej przedsiębiorczych obywateli wyznania mojżeszowego.

A o jak dużym, czy może małym Krakowie mówimy w tamtym okresie?

Granice Krakowa zostały w zasadzie ustalone w latach 1792-1800 poprzez włączenie istniejących do tej pory miast satelitarnych, osad, jurydyk.

Miasto o wielkości nieprzekraczającej 6 km2.

Początkowo to był całkiem duży obszar.

Wiele pustek znajdowało się na terenie Krakowa.

Natomiast oczywiście tu przede wszystkim brakowało w obrębie granic administracyjnych miasta terenów, na których można by na przykład rozwinąć przemysł.

Zbudować z jednej strony fabrykę, z drugiej strony solidny, elegancki park.

Nie brakowało aż do początku XX wieku terenów pod zabudowę mieszkalną, ale jeżeli ktoś chciał tu zainwestować w przemysł, to z reguły musiał inwestować na terenie gmin przylegających do miasta.

Tak więc Kraków stał się nie tyle miastem przemysłowym, co krakowski zespół miejski, czy krakowski zespół osadniczy stał się jednak mimo wszystko w dużym stopniu ośrodkiem industrialnym.

On wynikał z funkcjonowania twierdzy krakowskiej.

Ta twierdza, kiedy zaczęto ją budować w 1850 roku, stała się głównym pracodawcą dla mieszkańców Krakowa i okolic na kilka lat, ponieważ wymagała gigantycznej ilości cegły, kamienia, drewna, pracowników do robót ziemnych.

Codziennie pracowało po kilka tysięcy mieszkańców Krakowa i okolic.

Oczywiście to była praca za wynagrodzeniem, nikt nikogo nie zmuszał do podjęcia tego typu działań, ale twierdza stała się wielkim pracodawcą.

Problem pojawił się wtedy, kiedy okazało się, że część fortyfikacji austriackich została prowadzona zbyt blisko centrum Krakowa.

I co więcej, te fortyfikacje w postaci ciągłej linii obwarowań z bastionami zostały oddane do użytku w roku 1866 podczas wojny austriacko-pruskiej i już w tym momencie okazało się, że są przestarzałe.

Natomiast ustawodawstwo austriackie wymagało, jeżeli wojsko rezygnuje z jakiejś części fortyfikacji, to ma je rozebrać na własny koszt.

Wojska austriackie jak zwykle nie miało środków finansowych.

Wobec tego utrzymywano zupełnie zbędne i archaiczne fortyfikacje, które krępowały rozwój miasta.

Przede wszystkim z tego powodu, że na zewnątrz od tej linii obwarowań istniały strefy zakazu budowy.

570 metrów całkowitego zakazu budowy i kolejne 570 metrów tak zwanych rewersów demolacyjnych, gdzie można się było wybudować, ale za podpisaniem rewersu, że na żądanie wojska, w wypadku wojny, delikwent zburzy na własny koszt dom,

czy też fabryczkę, którą tutaj postawił.

I to powodowało właśnie daleko idący chaos na tych przedmieściach krakowskich, bo kto chciał zainwestować, budował już dopiero półtora kilometra od miasta, a ci, którzy inwestowali bliżej, no to byli po prostu ryzykantami.

Spacerując po Krakowie, to gdzie te granice były właśnie, jak tak sobie teraz możemy... Oczywiście rynek, to wiadomo, ale... Ten wewnętrzny pas fortyfikacji, gdyż Austriacy zbudowali tu cały szereg obiektów obronnych.

Najbardziej dzisiaj znane to są wolnostojące forty, których część jest nawet poza obecnymi granicami administracyjnymi miasta.

8, 10, 12 kilometrów od rynku.

ale problemy budził właśnie ten wewnętrzny ciągły pas fortyfikacji przebiegający od Wisły, dzisiaj znanymi dobrze w Krakowie arteriami komunikacyjnymi, Aleją Krasińskiego, Aleją Mickiewicza, Aleją Słowackiego.

To jest najbardziej do dzisiaj zatłoczona ulica Krakowa, idąca pół łukiem wokół miasta.

Bo to jest kształt właśnie tych obwarowań austriackich, które wielkim półkolem otaczały miasto tutaj od zachodu.

Jeździmy po dawnych obwarowaniach.

Najważniejsza arteria komunikacyjna miasta jest to ślad dawnej linii obronnej austriackiej, obudowany też, przemieszczony z zewnętrznej, wielopiętrowymi kamienicami z okresu międzywojennego, bo dopiero wtedy można było w sposób swobodny tutaj te inwestycje.

Od strony zachodniej, tu może mniej znane ulice, aleja Beliny Prażmowskiego, aleja czy też ulica Powstania Warszawskiego, które również wyznaczają dawny zasięg fortyfikacji ciągłych miasta, które było jeszcze, postawmy kropkę nad i. Miasto te fortyfikacje wykupiło przed I wojną światową i zburzyło do 1912 roku, po tych fortyfikacjach nie pozostał już prawie kamień na kamieniu, właśnie w imię rozwoju tak zwanego Wielkiego Krakowa.

A jak właśnie z tą industrializacją?

Bo wspomniał Pan o tym, że jednak jakiś przemysł się tu rozwijał, ale to się znowu z Krakowem zupełnie nie kojarzy.

Kto tutaj inwestował?

W co?

Czy ludzie z okolicznych miejscowości, jak wiemy Galicja, nie należał to region do najbogatszych, mówiąc eufemistycznie?

Czy tutaj właśnie napływ był, że w tym Krakowie to się da żyć, zarobić?

Inwestycje w przemysł mamy w Krakowie w zasadzie od końca XVIII wieku.

Z tym, że to jest przemysł w tym rozumieniu bardzo jeszcze takim archaicznym.

Czasami pewne przedsiębiorstwa funkcjonują pod nazwą fabryki, ale to nie jest ta fabryka w naszym współczesnym rozumieniu.

To już nie są rzemieślnicy, to są pracownicy najemni, kilkunastu, kilkudziesięciu pracowników najemnych pracujących w jakichś określonych pomieszczeniach i wytwarzających określony asortyment towaru.

Na przykład na początku, w 1805 roku funkcjonowała fabryka o nazwie Gewerfabrik.

nazwa niemiecka, czyli fabryka karabinów.

Mało sobie kto wyobraża, że w Krakowie istniała jakaś fabryka karabinów.

Ale rzeczywiście w pierwszej połowie XIX wieku rozwój przemysłu fabrycznego, nowoczesnego był stosunkowo powolny.

To jest po części przemysł rolno-spożywczy, czyli właśnie browary na przykład, browariennych, szwajcarskie rodziny, później rodziny geców okocimskich, czyli Bawarczyków.

To był jeden z ważniejszych zakładów produkcyjnych w Krakowie, ale takim symbolem prawdziwym stały się zakłady Zieleniewskiego,

powstałe jeszcze w czasach Rzeczpospolitej Krakowskiej, zajmujące się początkowo wytwórstwem sprzętów przeznaczonych dla rolnictwa, które stopniowo rozwijały swoją działalność w kierunku coraz bardziej nowoczesnym, a w końcu XIX wieku poszły w to, co dawało największe zyski, czyli w produkcję sprzętu kolejowego.

Konstrukcje stalowe, szyny kolejowe, wagony kolejowe, mosty, najrozmaity asortyment żelazny, także dla odbiorców nie związanych z kolejnictwem, koniecznie do budowy kamienic, koniecznie także do uprawiania żeglugi wiślanej.

Zakłady Zieleńskiego zaczęły produkować także statki wiślane.

Produkowały także elementy pancerne na rzecz twierdzy krakowskiej.

Następnie na ich bazie powstał największy galicyński koncern obejmujący fabryki w Krakowie, w Sanoku.

Fabryka, która później znana była chociażby z produkcji autobusów Autosan, a z której pochodziły m.in.

tramwaje krakowskie z 1913 roku.

Do tego doszła jeszcze kolejna fabryka kotłów i maszyn we Lwowie.

W ten sposób powstał największy galicyński koncern przed pierwszą wojną światową z siedzibą w Krakowie o nazwie Zakłady Zieleniewskiego.

Już spółka akcyjna, które to zakłady produkowały niemal wszystko, co było związane z przemysłem maszynowym i przemysłem stalowym.

I jeszcze druga bardzo ciekawa fabryka.

Zieleniewskiego dzisiaj nie pozostało prawie nic.

Druga fabryka jest jedną z najważniejszych fabryk w południowej Polsce.

Mianowicie była tutaj austriacka inwestycja państwowa w postaci fabryki tytoniu i cygar.

Była to druga wielka fabryka krakowska.

Wielka to znaczy zatrudniająca ponad tysiąc pracowników na przełomie XIX-XX wieku.

Na jej bazie powstały, w wyniku przekształceń, powstały zakłady tytoniowe, dzisiaj produkujące papierosy Malboro.

Więc jeżeli ktoś pali Malboro w Polsce, nie tylko w Polsce, to najprawdopodobniej zostały one wyprodukowane w Krakowie, w fabryce, która swoimi korzeniami sięga drugiej połowy XIX wieku, właśnie jako wielka państwowa inwestycja w Krakowie.

Czyli mieliśmy i przedsiębiorców prywatnych i mieliśmy państwo, które prawie tylko w tą jedną fabrykę zainwestowało, była to obok zakładów zieleńskiego druga największa fabryka, a oprócz tego mamy bardzo różnych przedsiębiorców inwestujących w przemysł i wyznań chrześcijańskich i wyznania mojżeszowego.

A jeśli chodzi właśnie o te kwestie związane z migracjami, odwołuję się do tej Łodzi, bo ona jest najbardziej taka ikoniczna, jeśli chodzi o te różne zalety i wady rozwoju industrialnego gwałtownego w XIX wieku.

No i tam właśnie mieliśmy ten gigantyczny napływ, miasto, które absolutnie nie nadążało z zarządzaniem właśnie tą ludnością, żeby jako takie były warunki.

Czy w Krakowie...

Z racji tego, że mamy ten przemysł, ale jednak jego skala jest mniejsza, no to nie wiem, może uniknięto aż takich problemów właśnie z tym związanych, dzielnic nędzy, tego typu rzeczy.

Przede wszystkim nie demonizujmy przemysłu w Krakowie.

Największą grupę pracujących w mieście to stanowiła służba domowa, jak w każdym normalnym zachodnio- czy środkowoeuropejskim ośrodku miejskim.

To było typowe i dla Paryża, i dla Londynu.

Służba domowa, to jest największa grupa zatrudnionych, a nie...

Robotnicy, to jest całkiem oczywiste.

Każdy, kto miał jakiekolwiek większe dochody, zatrudniał służbę domową.

Ale nawet w Anglii, gdzieś tam Manchester takie... Manchester to nie, Londyn.

Londyn, miasto z dużymi tradycjami o wieloaspektowych szansach rozwojowych.

Nie tylko jako ośrodek przemysłowy, ale także jako ośrodek handlowy.

Czyli te ośrodki z większą historią to miały bardziej taką strukturę, a te, które tak wybuchały właśnie wokół jakiegoś przemysłu, to...

Kraków był ośrodkiem wielofunkcyjnym.

Podobnie zresztą jak Warszawa.

W Warszawie ten aspekt industrialny był silniejszy niż w Krakowie, ale to też jest miasto wielofunkcyjne.

W związku z tym ten napływ jest stały ludności do Krakowa.

Wystarczy powiedzieć, że o ile w latach 40.

XIX wieku mamy tutaj nieco ponad 40 tysięcy mieszkańców.

To w chwili wybuchu I wojny światowej liczba ludności Krakowa wynosi około 181 tysięcy mieszkańców.

Możemy się zastanawiać, czy to jest bardzo duży wzrost, czy średni, czy umiarkowany, ale mimo wszystko ten Kraków staje się miastem stosunkowo sporym.

Jeżeli chodzi o monarchię austro-węgierską przed I wojną światową, było to szóste co do wielkości miasto, wyprzedzone przez Wiedeń, Budapeszt, Pragę, Lwów i Triest.

Szóste miejsce to jednak w skali mocarstwa europejskiego, jakim był Austro-Węgry, jest to pozycja stosunkowo wysoka.

Również jeżeli byśmy patrzyli na miasta polskie, zamieszkałe czy zdominowane przez ludność polską, to Kraków zajmuje podobną pozycję za Warszawą, za Łodzią, za Lwowem i za Wilnem, a przed Poznaniem, czyli jest na piątym miejscu w chwili wybuchu I wojny światowej.

Trudno powiedzieć, że byłoby to na ówczesne czasy miasto małe.

Uchodziło Kraków zatem za miasto stosunkowo duże,

ale o bardzo zróżnicowanej strukturze społecznej.

Jeżeli chodzi o dzielnicę Nędzy, to właśnie część przede wszystkim żydowskiego Kazimierza uchodziła za taką dzielnicę Nędzy.

Dzielnice najbogatsze przed I wojną światową to znaczna część Starego Miasta, właśnie okolice Rynku, sam Rynek, ulica Floriańska.

Mieszka tu trochę arystokracji, na przykład rodzina Potockich mieszka przy rynku w Pałacu pod Baranami.

Jest to, można powiedzieć, najważniejszy ośrodek arystokracji w Krakowie, właśnie Pałac pod Baranami i Potockich.

No i oczywiście mieszka służba domowa, która musi te wszystkie rodziny tutaj obsłużyć.

Generalnie Stare Miasto jest to dzielnica po części arystokracji, po części duchowieństwa.

Też zdaje się, że zjeżdżali duchowni z pozostałych zaborów, gdzie mniejsza była ta wolność.

Oczywiście osiedliło się tu kilka zakonów, które straciły możliwości działania w Prusach czy w zaborze rosyjskim.

No cóż, może powiem coś takiego niezbyt przyjemnego.

Ignacy Daszyński, który jest nam znany jako człowiek działacz socjalistyczny, notabene z Krakowa, też się chyba z socjalizmem Kraków za bardzo nie kojarzy, a to akurat Daszyński jest tym posłem z Krakowa, był też radnym do Rady Miasta przed I wojną światową.

pewnym przymrużeniem, ok, Kraków to miasto duchownych, wojskowych i prostytutek.

Średnio to nam brzmi, nie miasto jakichś uczonych, powiedzmy luminarzy nauki.

Artystów.

Artystów, właśnie.

Daszyński tak brutalnie też nie zauważył jak gdyby robotników w tym wszystkim.

Robotników, którzy go w dużym stopniu wybierali na posła do parlamentu austriackiego.

Więc mamy tą dzielnicę centralną.

Stare miasto zamieszkało na ogół przez warstwy najzamożniejsze.

Oczywiście przy bocznych ulicach mamy dużo różnych warsztatów rzemieślniczych, funkcjonujących lepiej czy gorzej.

Na zewnątrz rozwijały się, zresztą jak w większości miast, przede wszystkim tereny położone na zachód.

Od centrum dzielnice budowane w Krakowie w latach 80., 90., XIX wieku, to jest okres dużego boomu budowlanego.

Standardem jest najpierw dwu, potem trzy piętrowa kamienica i tutaj na przykład zaczynają się osiedlać profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, to były dobre czasy.

To też się rozwijało.

Ale to były dobre czasy, że z solidnej pensji profesor mógł sobie wybudować czynszową kamienicę, a potem z tej kamienicy żyć.

Ile kamienic pan może sobie teraz wybudować ze swojej pensji?

Ani jednej nie mogę, a 140 czy 150 lat temu dobra rodzina profesorska budowała kamienicę, też tworząc pewne przestrzenie właśnie zdominowane przez inteligencję.

Zdominowane akurat przez profesurę uniwersytecką, przez warstwy wyższych urzędników.

Czyli te piękne kamienice, które znamy właśnie ze Starego Miasta, gdzieś tam w tych okolicznych uliczkach w pobliżu rynku, to budowali je ci możni czy profesorowie?

Nie, jeżeli chodzi o Stare Miasto, to w zasadzie większość zabudowy kamienicznej zakończono tu budować w wieku XIV.

Później to mamy do czynienia tylko z większymi czy mniejszymi przebudowami, modyfikacjami, podwyższeniem budynków.

Przebudował fasad zresztą w XIX wieku.

Ta przebudowa fasad między innymi przy rynku krakowskim wypadła fatalnie zupełnie.

Jeden z miłośników Krakowa, ważny urzędnik sądowy austriacki.

Polak narodowości francuskiej, Józef Louis, który uzyskał szlachectwo z przydomkiem Wawel, pisał właśnie w swoich książkach o Krakowie drukowanych pod koniec XIX wieku z niekłamanym smutkiem, jak to mieszczaństwo Krakowa samo zniszczyło swoje wspaniałe kamienice ozdobione gotyckimi portalami, renesansowymi attykami, przekształcając je w zwykłe, trzypiętrowe kamienice czynszowe, skromnie ozdobione, pozbawione tego blik, który on jeszcze pamiętał z czasów swojej młodości, kiedy miasto

wcale się szybko nie rozwijało.

To gdyby pan był tym profesorem 130 lat temu, to gdzie mógłby pan swoją kamienicę postawić?

Dzisiaj tam nie ma wprawdzie żadnych studentów, profesorów też już tam w zasadzie nie ma, ale ja jeszcze pamiętam... Co turyści są teraz?

Turyści może w jakimś stopniu.

To są XIX-wieczne, klasyczne ulice, niespecjalnie atrakcyjne dla turystów.

Ja jeszcze pamiętam, że w niektórych tych kamienicach mieszkali profesorowie i że należały one do profesorów.

W późnym PRL-u, czy już nawet po upadku Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, były te kamienice w posiadaniu rodzin przez lat 100 czy 120.

Czyli tradycja tego posiadania kamienic przetrwała długo, nie wytrzymała już III Rzeczpospolitej.

Czy było niebezpiecznie w Krakowie w drugiej połowie XIX wieku?

Jest pan tym profesorem, wychodzi pan ze swojej kamienicy, no nie na zakupy, bo to służba za pana pewnie raczej robi.

No i nie wiem, obawia się pan ataku kogoś, narzownika czy coś takiego?

Nie, Kraków był miastem stosunkowo bezpiecznym.

To nie jest miasto industrialne, w którym tworzą się olbrzymie różnice bogactwa między właścicielami, między przemysłowcami, a proletariatem miejskim.

To rodzi frustrację, rodzi potrzebę szybkiego wzbogacenia się, czy w ogóle utrzymania się na powierzchni.

Do Krakowa ta migracja była powolniejsza.

Migrowali tu niekoniecznie ludzie szukający jakiejkolwiek pracy.

Często mamy do czynienia z migracjami, oprócz służby domowej do Krakowa, osób z miast średniej wielkości, z Galicji, z małych miasteczek, szukających jednak tutaj kariery zawodowej, czy to rzemieślniczej, czy to urzędniczej, a więc mamy stosunkowo niewielką ilość migrantów stwarzających jakieś zagrożenie.

Oczywiście bandytyzm był, jak w każdym

mieście w Europie drugiej połowy XIX wieku, na znaczną część różnych wybryków odpowiadali wojskowi.

Wojskowi austro-węgierscy czuli się szczególnie na przepustkach w zasadzie zupełnie bezkarni.

Co więcej, otrzymywali te przepustki raz w tygodniu w niedzielę i musieli wyjść na miasto szeregowcy, jeżeli byli piechurami albo z bagnetem, a jeżeli byli kawalerzystami, to szablą.

Nie wolno im było brać broni palnej ze sobą, bo już władze się obawiały, że do czego może dojść.

To tak człowiek, taki żołnierz z bagnetem, to raczej bym nie fikała, szczerze mówiąc.

o co chodzi temu żołnierzowi z bagnetem na przepustce.

Mamy do czynienia z czymś takim, co można by określić jak dzisiejsza, powiedzmy, rywalizacja...

kibiców zwaśnionych ze sobą klubów sportowych, którzy też organizują ustawki, żeby się pobić.

Przede wszystkim tutaj była taka bardzo wyraźna niechęć żołnierzy tzw.

Armii Wspólnej do żołnierzy z obrony krajowej, określanej mianem Landwera.

Ja może przytoczę takie moje ulubione przysłowie, niezbyt zresztą piękne.

Landwera, Landwera, to jest wojsko głupie, go na głowie nosi to, co...

kogut w... i teraz możemy sobie dorzucić, co ten kogut nosił sobie.

Żołnierze landwery nosili kapelusze z kogucimi piórami.

No to jeżeli grupa tych landwerzystów dowiedziała się, kim są, no to wiadomo dochodziło do bójki.

To było dość bezpieczne dla cywilów.

Gorzej, jeżeli żołnierze postanowili sobie poużywać na cywilach.

Okraść kogoś, pobić, dokonać jakiegoś włamania.

Częstą taką rozrywką żołnierzy było spychanie

zwłaszcza na bocznych ulicach, co młodszych kobiet z chodników na ulicę, do rynsztoka, jeżeli był rynsztok.

Chodziło o to, żeby ta dziewczyna podniosła spódnicę do góry w tym momencie, żeby sobie jej nie zamoczyć, no i pokazała swoje łydki.

O to w tej całej awanturze chodziło.

Czyli mówiąc krótko, te wybryki nie były szczególnie jakieś groźne, ale jak kiedyś przeglądałem kary, jakie spadały na żołnierzy, to one były trochę niepoważne.

Oddalenie się ze służby samowolne, 24 godziny aresztu.

Udział w bójce 48 godzin aresztu.

Włamanie z pobiciem do mieszkania cywilnego 2 miesiące aresztu.

Zabójstwo cywila 2 lata aresztu.

Nawet jakbyśmy dzisiaj popatrzyli... Traktowano to jako folklor trochę.

Trochę jako folklor, po prostu puszczano tych żołnierzy trochę na żywioł i oni stwarzali rzeczywiście pewne niebezpieczeństwo.

Ciekawe, wie pan, bo jak pan zaczął mówić o żołnierzach, to ja się spodziewałam, że oni byli tym elementem porządkującym, a nie wprowadzającym chaos, tak by się kojarzyło.

Wręcz przeciwnie.

Przynajmniej na terenie całego zaboru austriackiego żołnierze byli elementem wprowadzającym, z jednej strony koloryt, a z drugiej strony przestępczość pospolitu, a raczej można powiedzieć chuligaństwo.

Właśnie te bójki, awantury z cywilami, pobicia.

Żołnierze byli świadomi swojej bezkarności.

Co więcej, żeby było jeszcze ciekawiej, najczęściej to byli żołnierze narodowości polskiej, zmobilizowani do armii austriackiej, czy też później austro-węgierskiej, którzy się wyżywali na swoich rodakach.

Z miasta można się zastanawiać, czy to było pewne odreagowanie najczęściej wiejskiego rekruta na miejskim cywilu, czy też właśnie ta świadomość, że przez chwilę mogę tutaj zapanować w cudzysłowie nad tą ludnością cywilną, pokazać, a szczególnie Żydom pokazać, kim oni są.

Potem to nie będę miał ani środków, będę prosił o kredyt jakiś, a teraz jestem osobą bezkarną.

W związku z tym skala tych wypadków chuligeńskich była po prostu duża.

Z drugiej strony mamy ludność przedmieść, młodzież męską na przedmieściach, tak zwanych apaszy, takich określano w Krakowie.

Apasze znowu kogoś pobili, zaatakowali, okradli.

Taki koloryt przedmieść, gdzie mieszkało dużo niezamożnych rodzin, zajmujących się najczęściej budownictwem, robotników niewykwalifikowanych.

I zwłaszcza ich synowie podrastający, kilkunastoletni, często bez pracy, słabo edukowani, no też się wyżywali w jakichś takich subkulturach lokalnych, uczestnicząc w najrozmaitych bójkach, napaściach i tak dalej.

Ale to była właśnie subkultura przemyś.

Raczej ci apaszy to jedni na drugich nastawali, a nie na profesora uniwersytetu w centrum miasta.

A wsiadłby pan do tramwaju?

Dlaczego miałbym nie wsiąść do tramwaju?

Tramwaje były bardzo bezpieczne.

To nie Łódź i okolice Łodzi, gdzie po rewolucji 1905 można było wsiąść do tramwaju i spróbować dojechać, nie wiem, do Zgierza, czy gdzie już z tego tramwaju nigdy żywym nie wysiąść, bo i o tym też donosiła prasa o tego typu przypadkach.

W tramwajach nie było żadnej przestępczości.

W tramwajach zawsze był konduktor sprzedający bilety.

Właśnie tramwaj był miejscem...

Ale to była już taka sieć bardzo wygodna, fajna tramwajów?

Kraków jest przesiąknięty tramwajami.

Powiem panu, że jak się przyjeżdża i próbuje jechać ulicami, a nie jest się z Krakowa, to jest dość wstrząsające, że one są wszędzie naprawdę, obok, blisko.

A historia komunikacji tramwajowej jest dość ciekawa, gdyż początki w ogóle komunikacji publicznej to z roku 1875, kiedy się pojawiły pierwsze tak zwane omnibusy konne.

To były po prostu wozy ciągnięte przez konia czy parę koń po ulicach.

Było to bardzo niewygodne, zwłaszcza ten bruk jeszcze.

Po kilku latach zdecydowano się położyć szyny i to, że to jest rozwój klasyczny europejski, stworzyć tramwaj konny.

Po 20 latach tramwaj konny był przeżytkiem, w związku z tym w 1901 roku rozpoczęto budowę linii tramwaju elektrycznego.

Co ciekawe, najpierw tramwaju wąskotorowego, ale począwszy od 1913 roku także tramwaju normalnotorowego.

W związku z tym już przed I wojną światową w Krakowie jeździły tramwaje wąskotorowe.

Na przykład taki tramwaj przejeżdżał pod Bramą Floriańską, kierując się dalej na rynek, ale równocześnie po Starym Mieście już krążyły tramwaje normalnotorowe i ten układ przetrwał aż do lat 50.

XX wieku.

Dwóch siecik tramwajowych normalno- i szerokotorowych.

Głównym centrum przesiadkowym był rynek.

Wszystkie linie tramwajowe przed I wojną światową, czy prawie wszystkie, były skierowane na rynek.

Tu było główne centrum przesiadkowe.

Dzisiaj oczywiście żadnych tramwajów na rynku nie ma, może i szkoda.

Wtedy właśnie rynek był tym centrum komunikacyjnym całego miasta.

problem z tramwajami był taki, jak we wszystkich miastach, w których społeczeństwo nie jest nadmiernie bogate, że tramwaj po prostu był stosunkowo drogi.

Były co prawda dwie klasy tramwaju, pierwsza i druga, były bilety zniżkowe i tak dalej.

Niemniej, biorąc pod uwagę, że miasto nie było bardzo wielkie, a sieć tramwajowa była dość gęsta, no to w tych tramwajach jakiegoś strasznego tłoku nie było.

Była jedna kategoria ludności, której nie wolno było jeździć tramwajami i byli to oficerowie Armii Austro-Węgierskiej.

Oficer mógł jechać albo dorożką, albo taksówką.

A to ciekawe.

Szeregowy, mógł jechać tramwajem.

A jaki był UJ w tamtym okresie?

Bo przeżywał duży rozwój, jeśli chodzi o liczbę właśnie studentów, ale trzymając się tej opowieści, że jest pan profesorem, to żeby być chyba w tym budynku, to pan tak musiał raczej fizyki być profesorem, nie?

Jak było z Uniwersytetem?

Wiek XIX to jest bardzo trudny wiek dla Uniwersytetu Jagiellońskiego, który to nazwę Jagielloński dopiero właśnie w XIX wieku otrzymał.

Wcześniej funkcjonował pod różnymi nazwami, chociażby Uniwersytetu Krakowskiego.

Najgorsze czasy to okres Księstwa Warszawskiego.

To liczba studentów jest minimalna, liczba profesorów niewielka.

chętnych do studiowania mało, a wymogi dotyczące uzyskania profesury niewielkie.

Ja się może podzielę znowu nieco wcześniejszą opowieścią dotyczącą wcześniejszych czasów, mianowicie po upadku Napoleona na uniwersytecie były wolne etaty.

Na etat profesora matematyki zgłosił się niejaki Filip Meciszewski, który był wcześniej kapitanem wojsk.

polskich, a jeszcze wcześniej podporucznikiem wojsk austriackich, zanim do wojsk polskich nie przeszedł.

Najwyraźniej uznano, że oficer wojsk inżynieryjnych, bo takim był Meciszewski, ma odpowiednie kwalifikacje, żeby zostać profesorem Uniwersytetu Krakowskiego.

I Meciszewski rzeczywiście przez rok prowadził wykłady

Ale z jego skarg wynika, że sytuacja była skandaliczna.

Uniwersytet nie miał na co pieniędzy.

Ze własnych środków musiał kupować kredę, żeby pisać ją na tablicy.

Ze własnych pieniędzy musiał kupować szmaty oraz świece, żeby świecić.

Po roku Meciszewski zrezygnował z kariery profesorskiej.

Wstąpił na powrót do armii, teraz już armii Królestwa Polskiego.

I proszę pani, był to wybór fatalny.

gdyż Filip Metiszewski to jeden z tych, którzy 29 listopada 1830 zginął zastrzeleni przez podchorążych podczas nocy listopadowej w Warszawie.

Gdyby został tym profesorem, na pewno lepiej by na tym wyszedł.

Więc krótko, do połowy XIX wieku Uniwersytet Krakowski to jest bardzo mierna placówka.

W pierwszej połowie XIX wieku najważniejszym uniwersytetem jest Uniwersytet Wileński.

Do niego będzie próbował doszlusować nowo utworzony Uniwersytet Warszawski.

Uniwersytet Krakowski to bardzo nędzna placówka.

Dopiero w drugiej połowie XIX wieku rozpoczyna się rozwój związany przede wszystkim z rosnącymi aspiracjami kształceniowymi nowej warstwy społecznej, inteligencji, częściowo także ziemiaństwa oraz związane to było także z całkowitą polonizacją Uniwersytetu Jagiellońskiego, która nastąpiła w końcu lat 60.

XIX wieku.

Niemieckojęzyczni profesorowie nie mieli tutaj czego szukać.

Jeżeli nie umieli wykładać po polsku, po prostu musieli sobie poszukać innej pracy.

To też jest taka ciekawa rzeczywistość zaboru austriackiego, że od lat 60.

XIX wieku język polski stał się językiem urzędowym w Galicji.

Jeżeli jakiś urzędnik czy profesor nie znał języka polskiego, a znał język główny monarchii zaborczej, czyli niemiecki, musiał żegnać się z pracą albo był automatycznie przenoszony np.

Ale to ta polonizacja uniwersytetu musiała przyciągać jednak Polaków z innych zaborów.

Początkowo niespecjalnie.

Początkowo główną część studiujących stanowili mieszkańcy zaboru austriackiego.

Zresztą mieli dwa uniwersytety.

Drugi, większy, znajdował się we Lwowie.

Dlaczego nie przyciągał Uniwersytet Krakowski specjalnie dużo osób z zagranicy?

To sprawa bardzo...

Mianowicie chodziło o uznawalność dyplomów.

Wystarczało, że władze na przykład pruskie albo rosyjskie nie uznają dyplomu wydanego przez Uniwersytet w Krakowie, albo mając taki dyplom nie uzyska się atrakcyjnej pracy, bo... Bo marna uczelnia.

Czyli jeżeli Polak z zaboru pruskiego pójdzie studiować do Wrocławia...

to jeżeli chodzi o jakieś deklaracje narodowe, nie wiemy kto to jest.

Jeżeli Polak zaboru rosyjskiego pojedzie studiować do Petersburga, gdzie mnóstwo Polaków studiowało, to też nie wiemy, czy on się uważa za Polaka.

Ale jeżeli on z Warszawy, czy z Poznania pojedzie studiować na Polskim Uniwersytecie w Krakowie, to znaczy, że jest to polski nacjonalista.

Jeżeli uznamy jego dyplom, to niekoniecznie otrzyma pracę w jakimś przedsiębiorstwie państwowym, a nawet prywatnym.

kierowanym przez np.

niemieckich czy rosyjskich nacjonalistów.

Wobec tego nie do końca się opłacało studiować w Krakowie.

Dopiero na początku XX wieku ten napływ studentów zewnętrznych się robi coraz większy, a decydujący wpływ na...

można powiedzieć swoiste umiędzynarodowienie Uniwersytetu Jagiellońskiego miały wydarzenia rewolucji 1905 w Królestwie Polskim i ogłoszonego wówczas bojkotu, bojkotu szkolnictwa rosyjskiego w Królestwie Polskim i bojkotu Uniwersytetu Warszawskiego rosyjskojęzycznego w Królestwie Polskim.

Wówczas przychodzi pewna fala migrantów, stąd mówię w cudzysłowie umiędzynarodowienie obywateli rosyjskich narodowości polskiej.

Drugi problem, bardzo ciekawy, to jest feminizacja, a więc dopuszczenie kobiet do studiowania, co nastąpiło w roku 1897 w Austrii.

Początkowo na Wydziale Filozoficznym i Medycznym to wszystko się będzie powoli rozwijać, ale od razu mamy do czynienia z dużym napływem Polek chcących studiować na wyższej uczelni.

Tu jest znowu bardzo dużo imigrantek,

najczęściej z ziem zaboru rosyjskiego, wywodzących się najczęściej z dwóch środowisk.

Albo z inteligencji, albo z zamożnej, polonizującej się burżuazji żydowskiej.

I z tych dwóch środowisk Uniwersytet Jagielloński zasysa coraz więcej swoich właśnie studentek.

Do tego oczywiście dochodzą także dziewczęta z Abora Austriackiego z Galicji, gdzie dokładnie te dwa środowiska wysyłają swoje córki na uniwersytet.

W rezultacie już przed wybuchem I wojny światowej Uniwersytet Jagielloński był najbardziej sfeminizowanym, jeżeli chodzi o studentki, uniwersytetem w całej monarchii habsburskiej.

Na pierwszym miejscu pod względem studiujących kobiet był uniwersytet.

W Krakowie na drugim miejscu był uniwersytet we Lwowie, a na trzecim był czeski uniwersytet w Pradze.

Na uniwersytetach tych klasycznych, niemieckich, to odsetek kobiet na studiach był cały czas bardzo niewielki.

W Krakowie podczas pierwszej wojny światowej studentki osiągnęły już 33% stanów wszystkich studiujących.

To było wyjątkowo dużo, jak na realia w ogóle całej Europy tego czasu.

Rozbudowuje się też rozumiem infrastruktura uniwersytecka, bo trzeba trochę pomieścić jednak studentów i studentki.

Tak, uniwersytet był państwowy, w związku z tym dla wszystkich inwestycji odpowiadało państwo.

Państwo austriackie było średnio zainteresowane w nadmierne inwestowanie w Uniwersytet Krakowski, Polski Uniwersytet.

z polskim językiem wykładowym znajdujący się gdzieś na, przynajmniej z punktu widzenia Wiednia, na krańcach monarchii, no ale trzeba było przynajmniej to minimum wykonać.

W związku z tym mamy do czynienia z kilkoma większymi inwestycjami.

Najbardziej znana to Nowy Gmach Główny Uniwersytetu Jagiellońskiego, czyli neogotyckie...

Tu też była taka pewna scysja pomiędzy projektantami budowli a władzami wiedeńskimi.

Mianowicie oczywiście na fasadzie musiał się znaleźć orzeł cesarski.

To nie ulegało żadnej wątpliwości godło państwa.

Ale na wszystkich szczytach neogotyckich zostały wyrzeźbione orły.

Orły polskie w najrozmaitych historycznych kształtach od wczesnego średniowiecza po epokę nowożytną.

Potem w Wiedniu ktoś zaczął dociekać właściwie na co Polacy tyle wydali pieniędzy przy budowie

tego gmachu i po co te dziesiątki tych orłów na tych szczytach?

Te orły są dzisiaj słabo widoczne, nikt na nie nie zwraca uwagi, ale to też była taka demonstracja.

Nie możemy na fasadzie tego wielkiego orła polskiego, to przynajmniej na szczytach budowli wpakujemy tych orłów tak dużo, jak się tylko da.

Kolejne budowle były związane, jeżeli chodzi o Uniwersytet Jagielloński, czy to z rozwojem ogrodu botanicznego i obserwatorium astronomicznego, które to instytucje już...

uniwersyteckie funkcjonowały od końca XVIII wieku, ale teraz zostały doposażone i doinwestowane właśnie w drugiej połowie XIX wieku, jak również w budowę kolejnych machów wykładowych, chociażby takich jak ten, w którym się znajdujemy, czyli Collegium Physicum, zbudowane specjalnie właśnie dla potrzeb nauk ścisłych.

I wreszcie przed I wojną światową rozpoczyna się akcja budowy domów studenckich, czyli akademików, częściowo także z pieniędzy społecznych.

Ta infrastruktura pełna w postaci budynków z salami wykładowymi, laboratoriów, następnie ogrodu botanicznego, obserwatorium astronomicznego, wreszcie...

akademików funkcjonuje.

Problemem była biblioteka uniwersytecka, która znajdowała się w średniowiecznym gmachu Collegium Maius, słabo przystosowanym do tego typu funkcji, nie mieszczącym w odpowiedni sposób tych zbiorów, które to zbiory były największe na całych ziemiach polskich.

Stąd pojawiła się koncepcja budowy nowej biblioteki jagiellońskiej, ale ona została urzeczywistniona dopiero w okresie międzywojennym.

Wspomniał Pan o tym, że z perspektywy Wiednia, Kraków był na peryferiach cesarstwa.

Jak on wygląda w porównaniu ze Lwowem, dajmy na to?

Jakoś tak myślę, że tutaj najłatwiej można to porównać.

Czy z Pragą może w drugą stronę?

Znania takie były prowadzone i przez zewnętrznych obserwatorów, i przez mieszkańców.

Czasami nawet były prowadzone przez statystyków.

Jeszcze przed I wojną światową ukazała się praca, książka cała poświęcona naszym największym miastom.

Właśnie jako te największe miasta zostały wymienione Warszawa, Łódź.

Lwów, Kraków i Poznań w ujęciu statystycznym i porównawczym.

Także tego typu porównań dokonywano także jeżeli chodzi o inne miasta polskie pod zaborami, pokazując jak kształtuje się budżet, zamożność, zagospodarowanie, jak wygląda infrastruktura miejska, także przestępczość.

Od razu muszę powiedzieć, że Łódź pod każdym względem wyglądała najgorzej, natomiast największe wydatki ze wszystkich tych miast miała proporcjonalnie Łódź na policję i więzienia.

To pokazywało właśnie, że z Łodzią coś nie jest w pełni w porządku.

Najlepiej oczywiście w tym ujęciu wyglądał Poznań znajdujący się pod Zaporem Pruskim.

Ale wracając do Lwowa.

Lwów przez cały okres zaboru austriackiego był miastem od Krakowa większym i trochę bogatszym.

co wiązało się z tym, że przede wszystkim był on głównym ośrodkiem handlowym, przemysłowym i kupieckim w wschodniej części Galicji, która była gęściej zaludniona niż część zachodnia.

Wnajdowało się tam wiele dużych majątków rolnych, zamieszkiwała tam spora ilość bogatych ziemian, a także i tradycje właśnie kupiecko-rzemieśnicze Lwowa.

w XVIII wieku przynajmniej wyglądały lepiej niż Krakowa jako tej podupadłej stolicy.

Czyli mamy do czynienia cały czas ze swoistym pościgiem Krakowa za Lwowem.

Do tego wszystkiego Lwów jeszcze był stolicą Galicji.

To powodowało tak jak dzisiaj.

Stolica ściąga po prostu imigrantów, ściąga pieniądze, ściąga inwestycje.

Nie było wielkiej miłości między Krakowem a Lwowem.

W Krakowie powszechnie uważano, że Lwów wysysa wszystkie środki krajowe, środki państwowe na kolejne inwestycje.

na Sejm Krajowy, na budynki Wydziału Krajowego, że we Lwowie łatwiej zrealizować jakieś przedsięwzięcie, że Lwów jest dopieszczony w cudzysłowie przez także władze państwowe, że ma lepszy lobbying.

Na przykład we Lwowie wybudowano przed I wojną światową piękny, nowoczesny dworzec kolejowy z wielką szklaną halą służący do dzisiaj.

W Krakowie powstały tylko plany zbudowania takiej nowoczesnej konstrukcji.

Ostatecznie ten nowy, wielki dworzec kolejowy w Krakowie

Budowano dziesięcioleciami, a ukończono na Mistrzostwa Europy w 2012 roku, czyli 100 lat po pierwotnej projekcie.

Ale mówiąc krótko, Lwów był miastem nieco zamożniejszym od Krakowa, był miastem nieco większym i we Lwowie można było zrobić, przynajmniej w realiach zaboru austriackiego, większą karierę.

Tu rezydował namiestnik, którym w czasach autonomii był zawsze Polak.

Tu były najważniejsze urzędy, grupujące setki pracowników, zarówno od kancelistów, po radców stanu, którzy tam znajdowali zatrudnienie.

Natomiast Kraków miał jedną przewagę nad Lwowem, albo na dwie przewagi.

Kraków był głównym ośrodkiem turystycznym Galicji.

Turystycznym i kulturalnym, ale to się łączyło w jedność.

Ponieważ po co jechano do Krakowa?

Żeby coś zwiedzić.

Masowy ruch turystyczny w rozumieniu XIX-wiecznym, jeżeli chodzi o zabor austriacki, to jest Kraków.

I do Krakowa jeździ się ze wszystkich ziem polskich.

I jeszcze jest druga... Ale co zwiedzać?

Szukać tej dawnej potęgi, tego, że tutaj królowie, czy czego szukano?

W czasach Napoleona zwiedzano Zamek Królewski na Wawelu, żałując, że jest w takim nędznym stanie.

Oglądano parę ważniejszych kościołów, oglądano także przedmieścia, a nawet najbliższą okolicę miasta, Dolinki Podkrakowskie itd.

Na przełomie XIX i XX wieku zwiedzano to, co się dzisiaj zwiedza.

Zamek, który w 1905 roku zostaje wykupiony z rąk wojska, katedrę, kościół mariacki, sukiennice, kolejne kościoły, muzea.

W Krakowie powstało Muzeum Narodowe w 1878 roku powołane do życia.

Był to raczej przykład nadmiernej ambicji gminy niż realnych możliwości.

Muzeum Narodowe jako muzeum szkolne.

Sztuki nowoczesnej polskiej.

Jeżeli dzisiaj pójdziemy do sukiennic i zobaczymy obrazę na przykład Matejki, czy Boznańskiej, czy Chełmońskiego, to nam się to ze wszystkim kojarzy, ale nie ze sztuką współczesną.

A to miał być Muzeum Sztuki Współczesnej Ponadzaborowej.

Bardzo szybko okazało się, że ilość darów najrozmaitszej proweniencji od czasów antycznych po współczesne dzieła sztuki jest tak gigantyczna, że nie ma co z tym zrobić i trzeba to wszystko na gwałt rozbudowywać.

Muzeum Narodowe było prowadzone na koszt gminy miasta Krakowa.

Może nie Louvre, ale niewiele mniej.

Może nie Prado, ale miało być główne Muzeum Polski.

Początkowo Sztuki Współczesnej, potem w ogóle całej historii Polski.

Ale to wtedy powstaje ten budynek ogromny właśnie Muzeum Narodowego w Krakowie.

Muzeum mieści się w różnych przypadkach.

Przede wszystkim w Sukiennicach.

W Sukiennicach na rynku krakowskim kolejne pomieszczenia są oddawane na cele muzealne.

Potem pojawiają się oddziały muzeum.

Dom Matejki ofiarowany przez Matejkę testamentem na cele muzealne.

Muzeum kolekcji hrabiego Huttenczapskiego, który sprowadził swoje zbiory z Rosji i właśnie przekazał je do Krakowa razem ze swoim pałacem jako kolejny dział muzeum.

Raczej inteligenci krakowscy wywodzący się z zamożnego mieszczaństwa zapisują swoje kamienice na rzecz muzeum, żeby gdzieś te dzieła sztuki móc wreszcie wystawiać.

Nowy gmach zostanie wybudowany dopiero w okresie międzywojennym, bo miasto Kraków nie jest w stanie wybudować budowli podobnych jak Wiedeń, gdzie to są inwestycje cesarskie, czy Prado, gdzie to są inwestycje królów hiszpańskich.

Tu mamy do czynienia z kilkudziesięciotysięcznym w końcu XIX wieku miastem.

Do tego druga największa kolekcja na ziemiach polskich, Muzeum Czartoryski, które zostaje sprowadzone też do Krakowa i w specjalnych gmachach umieszczone i oddane do dyspozycji.

Trzeba pamiętać, że to były dwa najważniejsze muzea w ogóle na ziemiach polskich, dostępne publiczności, biorąc pod uwagę wszystkie zabory, pruski, rosyjski i austriacki.

A więc z jednej strony zabytki, które powszechnie uważano za symbol polskości, katedra, groby królewskie.

I dbano też o nie, prawda?

zaczęto dbać, zaczęto w pewnym momencie dbać.

Kościół Mariacki już był pewnym symbolem gotyku krakowskiego, potem spróbowano stworzyć styl specjalny, gotyk nadwiślański, opierający się właśnie na tym gotyku krakowskim.

Muzea, do tego symbolika dalej idąca, kopiec kościuszki jako symbol walk o niepodległość, to wszystko ściągało do miasta.

I drugi moment, bardzo ważny.

Kraków był etapem przesiadkowym podczas podróży do najważniejszego od końca XIX wieku miejsca na mapie polskiego wypoczynku.

Zakopane jest najważniejszym punktem od końca XIX wieku, jeżeli chodzi o wypoczynek Polaków.

Drugim takim miejscem jest Krynica w tych czasach.

Wszyscy, którzy jadą z Poznania, z Warszawy, także z Łodzi, z Wilna, do Zakopanego czy do Krynicy, muszą pociągiem przejechać przez Kraków.

Jeżeli jadą przez Kraków, najczęściej się tutaj zatrzymują na kilka dni, zwiedzają miasto, a potem jadą na kilka tygodni, bo wtedy jak już ktoś jechał, to jechał na długo.

do Zakopanego, do Rapki, do Krynicy, w te tereny górskie.

Wracając, dokładnie ta sama marszruta i w Krakowie przesiadamy się na kolejne pociągi, spędzamy tu najczęściej noc, żeby coś jeszcze zwiedzić, pójść do restauracji na rynku, do restauracji, chawełki na przykład, pójść do kawiarni.

Działa jeszcze chawełki?

To była bardzo ważna sprawa, gdyż w drugiej połowie XIX wieku mamy dwie niezależne tak naprawdę scenariusze.

Sceny teatralne na ziemiach polskich, nieobjęte ścisłą cenzurą władz zaborczych.

Kraków i Lwów.

Czyli jak jesteśmy w Krakowie, idziemy do teatru, żeby zobaczyć takie przedstawienia, takie dramaty, jakich w Warszawie cenzura, czy w Poznaniu nie dopuści.

To nie jest tak, że w Europie trzeba jechać do Krakowa.

Trzeba być w Paryżu i trzeba być w Krakowie przede wszystkim.

To jest turystyka międzynarodowa, ale polska.

W związku z tym, znowu powodzeniem, u międzynarodowienia Kraków, jak i Zakopane, należały do najbardziej odwiedzanych przez cudzoziemców miejsc w całej monarchii habsburskiej.

Tylko, że to byli cudzoziemcy z Kielc, Częstochowy, z Lublina, z Leszna, czy nawet z Katowic.

z Górnego Śląska do Krakowa organizowanych specjalnie wyjazdów, wycieczek o charakterze, można powiedzieć w cudzysłowie pielgrzymki narodowej dla ludności górnośląskiej i wiejskiej i miejskiej, która miała na miejscu zobaczyć, że zamożny człowiek

inteligent, urzędnik, ten burżuj, kamienicznik, to nie tylko Niemiec, jak to jest przede wszystkim w Katowicach, w Bytomiu, w Zabrzu, w Gliwicach, ale to jest Polak także.

Polak nie tylko z robotnikiem, nie tylko z pracownikiem najemnym, ale Polak to też jest ten posiadacz i że polskość to nie jest symbol nędzy, z której trzeba się wybić do niemieckości, żeby coś osiągnąć, ale tuż za tą granicą ta polskość po prostu jest.

W związku z tym mamy do czynienia z ruchem zorganizowanym, w którym to właśnie pobyt w Krakowie miał rozbudzać uczucia, można powiedzieć, dumy narodowej, że jednak naród polski też coś zbudował, też coś stworzył, a jeżeli do tego dodamy, że między Prusami i Austrią był ruch bezwizowy, no to takie, tego typu wycieczki nie miały żadnych utrudnień natury formalnej.

Czyli nie jest przesadą, że się opowiada o Krakowie jako właśnie o stolicy polskości w ówczesnym czasie, takiej kapsule niemalże

która różne narodowe właśnie rzeczy przewiozła do II RP.

Nie ma przesady, chociaż z drugiej strony też nie można nadawać tej roli Krakowa jakiegoś nadmiernego znaczenia.

Owszem, Kraków oddziaływał.

Oddziaływał na tych Polaków, którzy się Polakami czuli.

Świetnie Żeromski o tym pisał.

On tutaj po raz pierwszy widzi herbę swojego narodu.

Orły białe w koronie, w kościele mariackim, w Kielcach.

Nie przeszkadza mu tu krytykować stosunków społecznych, napuszenia się narodowego, występowania w kontuszach, w czapach XVII-wiecznych z karabelami.

Nie chodziło, ale jak było jakieś święto, święto narodowe, święto kościelne, jeżeli przyjeżdżał cesarz do Krakowa, pierwsze posiedzenie wybranej Rady Miejskiej, to członkowie Rady Miejskiej przebierali się w stroje polskie, a strój polski jest to strój szlachecki w rozumieniu krakowskim, XVII-wiecznym, z karabelą u pasa.

To budziło zdziwienie, czasami budziło zgorszenie.

Tu bieda, nędza, problemy socjalne, a ci w tych kontuszach paradują.

Co przetrwało w ladowej części do dnia dzisiejszego w postaci istniejącego Bractwa Kurkowego, którego strojem oficjalnym jest kontusz karabela.

Klasyczny strój szlachecki XVII wieku.

Żeby było jeszcze ciekawiej...

Na przykład wiceprezydent Krakowa Józef Sarę również występował przy uroczystościach oficjalnych w ten sam sposób ubrany.

Tyle, że profesor Józef Sarę był Polakiem wyznania mojżeszowego.

Zawsze został wierny judaizmowi, ale oficjalnie występował w stroju polskiego szlachcica.

To był nawet w zasadzie obowiązek.

Cesarza należy powitać albo w stroju narodowym, albo w mundurze.

Ponieważ żadnych mundurów austriackich, które były przepisane do niektórych funkcji, nikt nie chciał nosić.

Te mundury wychodzą stopniowo, mundury cywilne z użycia.

Wobec tego cesarza wita się w strojach narodowych.

Tak samo czynili Węgrzy zresztą.

To nie jest tylko polski wymysł.

W ogóle mamy w tym okresie, czyli w drugiej połowie XIX wieku, szeroko rozbudowane próby pokazania swojej odrębności narodowej.

Także pod względem czysto zewnętrznym.

Czyli jeżeli ubierzemy frag, no to wyglądamy jak klasyczny przedsiębiorca z Anglii, z Francji, w Niemiec.

Jeżeli ubierzemy kontusz, przypniemy sobie karabelę, nałożymy odpowiednią czapę do tego wszystkiego.

buty uszyte według kroju XVII wiecznego, to pokazujemy, demonstrujemy.

Nie mamy państwa, ale jesteśmy narodem ze wszystkimi tego konsekwencjami, które teraz na zewnątrz będziemy jeszcze dodatkowo podkreślać.

uwaga na inny aspekt, który czasami się mało rzuca w oczy, ale jeżeli się tak popatrzy bliżej po tych XIX-wiecznych, późno XIX-wiecznych kamieńcach krakowskich, to jaka masa na tych kamieńcach jest najrozmaitych popiersi, różnych kochanowskich, słowackich, Mickiewiczów, Kościuszków i tak dalej, i tak dalej.

Jaka masa orłów.

W normalnym państwie mającym swoją suwerenność nikt nie będzie przecież godła państwowego z kamienia rył gdzieś czy w technice z graffiti umieszczał na fasadzie.

Cytaty z pana Tadeusza, cytaty z Mickiewicza.

To wszystko miało podkreślać.

Tu jest Polska, a przypadkowo jesteśmy pod obcym panowaniem.

I to dla tych przybyszów z zewnątrz mogło być atrakcyjne.

To pokazywało im, że tu są ludzie dumni z tego, że są Polakami.

Ale z drugiej strony musimy sobie zdawać sprawę, że to jedynie bardzo niewielka mniejszość

trafiała do Krakowa, rozumiała w pełni te klimaty, które tutaj panowały.

Ale właśnie jakiej warstwy społecznej to zainteresowanie polskością dotyczyło?

Czy to jest kwestia elity, inteligencji, takiego profesora, o którym mówiliśmy wcześniej, gdzieś tam tych bogatych, czy służba na przykład się tym interesowała i też tam skrobała te orły?

Nie, to jest tylko dzieło elit, przy czym to mogą być bardzo zróżnicowane elity, bo jeżeli mówimy o Krakowie, to z jednej strony mamy właśnie tutaj tą arystokrację, oświatło począwszy od potockich, czapskich, mamy też tutaj sapiechów, no najrozmaitsze wielkie znane rody czartoryskich, mamy potężną ilość urzędników państwowych, samorządowych, prywatnych, w pełni świadomych swojej polskości i dysponujących środkami, żeby chociażby w ten sposób właśnie jakoś zademonstrować swoją polskość.

Mamy przedsiębiorców.

Mamy przedsiębiorców często pochodzenia niemieckiego, którzy w jeszcze większym stopniu są w stanie zademonstrować to, że my jesteśmy Polakami.

Mamy też tych przedsiębiorców pochodzących ze środowisk żydowskich krakowskiego Kazimierza, którzy się polonizują w różnoraki sposób, przyjmując i kulturę, i język polski, i...

albo przyjmując kulturę i język, pozostając jak wiceprezydent Sarę przy religii mojżeszowej, tworząc grupę dosyć nieliczną na ziemiach polskich Polaków, świadomych w pełni swojej polskości wyznania mojżeszowego.

Mamy wreszcie grupę zamożniejszych rzemieślników.

To jest środowisko bardzo mocno kultywujące tę tradycję

wręcz usiłujące stworzyć pewną wręcz narrację.

To my jesteśmy tymi prawdziwymi Krakowianinami i Polakami z dziada, pradziada.

I to my jesteśmy tą warstwą, gdzie te tradycje polskie są bardzo mocno utrzymywane.

Natomiast służba domowa, no musimy sobie powiedzieć jasno, służba domowa to najczęściej są kobiety ze wsi.

szkoły ludowej.

Polki, polki, ze wsi, z Małopolski, z Galicji ówczesnej, zachodniej, z promienia gdzieś tak pięćdziesiąt, sto kilometrów od Krakowa.

Są to najczęściej dziewczyny z gospodarstw ubogich, zbędne na wsi, które nie mają szans wyjścia za mąż, najgorzej wykształcone, najbiedniejsze, które tu poszukują, no po prostu jakiejkolwiek pracy.

Na pewno tego typu służba domowa się...

W najmniejszym stopniu nie interesowała demonstrowaniem swojej polskości.

Świadomość, że jestem Polakiem czy Polką, to już pewnie była, ale demonstrować to po co?

A skąd ta polonizacja części Niemców?

Bo to jest zaskakujące i takie wydaje mi się nieopłacalne trochę w tamtym systemie.

Po co się polonizować?

Dla mnie takim bardzo ciekawą osobą był Antoni Morbicer, Niemiec pochodzący z Moraw, czyli z terenów dzisiejszych Czech, który do Krakowa przyjechał jeszcze w czasach I Rzeczpospolitej, w końcu XVIII wieku.

W posagu utrzymał kamienicę przy Rynku Głównym.

W tej kamienicy znajduje się dzisiaj najsłynniejsza, acz wcale nie historyczna restauracja, mianowicie Wierzynek.

I tenże Antoni Morbicer, niemieckojęzyczny Czech, tak można by powiedzieć, w czasach księdza warszawskiego staje na czele samorządu krakowskiego, na czele Rady Municipalnej, w pełni współpracując z władzami państwowymi, składa najwyższy dar na armię polską księdza Józefa Poniatowskiego w 1809, potem już w czasach Rzeczpospolitej Krakowskiej jest członkiem senatu rządzącego, jest stuprocentowym Polakiem, który w pierwszym pokoleniu się spolonizował.

Najczęściej to dzieci, synowie, córki się polonizowały.

To był człowiek, który tu przyjechał i stał się Polakiem od razu.

Natomiast co tu było ciekawego?