Mentionsy

I chodzi oczywiście o Tomasza Manna, uznawanego za jednego z najwybitniejszych pisarzy niemieckich, a może i w ogóle pisarzy w historii literatury światowej.

Pamiętam, że wiosną tego roku Krakowski Instytut Goethego organizował serię wykładów, prelekcji, warsztatów związanych właśnie z twórczością Tomasza Mana, którego właśnie 150. rocznicę urodzin w tym roku obchodzimy.

Miejsce, w którym Tomasz Man się urodził, Lubeka, jest...

kultury mieszczańskiej, kultury kupieckiej, kultury hanzeatyckiej, której dziedzicem jest Tomasz Mann po tej linii ojcowskiej, z takim trochę wpływem nieco innym, ponieważ wiemy, że jego matka Julia urodziła się w Brazylii, była na początku wychowywana w Brazylii, ona miała chyba około pięciu lat, kiedy z powrotem rodzina wróciła do...

Niemiec, bo musimy powiedzieć, że to była rodzina, która wyjechała, wyemigrowała, ojciec wyemigrował z Niemiec do Brazylii, matka była Brazylijką, czyli babka Tomasza Mana i po śmierci, przy tam kolejnym porodzie, po śmierci tej matki, ojciec postanawia sprowadzić dzieci do Lubecki z powrotem.

Ta matka zawsze będzie później w dziedzictwie Tomasza Mana takim elementem południowym, takim elementem, który rozbija ten taki rygor dyscypliny i porządek tej tradycji takiej mieszczańskiej, tej tradycji pracy.

I Heinrich, i Tomasz mają zainteresowania artystyczne i w testamencie ojciec decydował już o rozwiązaniu tej firmy.

Chociaż trzeba powiedzieć, że ta linia, taka linia pracy, etosu pracy, taka linia też tego protestanckiego etosu pracy, ta linia, która mówi, że należy wykonywać swój obowiązek odtąd dotąd czasami, jest gdzieś widoczna później w twórczości Tomasza Manna.

staje się potem ten taki wewnętrzny konflikt pomiędzy tym, co jest wypełnieniem obowiązku, w pewnym sensie też takiego społecznego zobowiązania, bo myślę, że Tomasz Mann bardzo swoją pracę pisarską traktuje też jako rodzaj społecznego zobowiązania, a właśnie taką trochę dionizyjską wolnością artystyczną.

A kiedy Tomasz Mann zaczyna pisać?

Bo wiemy, że ojciec Tomasza Manna umiera, rodzina przeprowadza się do Monachium.

Tomasz Mann nie jest wybitnym uczniem?

Nie jest wybitnym uczniem i to, że my później mówimy, że doktor Tomasz Mann, czy nawet później jak był w Stanach już tytułowany jako profesor, no to to są doktoraty honoris causa.

Kiedy Tomasz Mann zaczyna pisać i jak wyglądają początki jego twórczości?

U Tomasza Manna dość jasne jest, że on skłania się ku twórczości epickiej.

To jest powieść, która jest trochę taką spłatą tego dziedzictwa rodzinnego u Tomasza Mana, bo tak jak przy każdym swoim tekście on czyni...

to takie dziedzictwo chłopieckie, hanzeatyckie, to dziedzictwo tej pracy coraz bardziej staje się coraz mniej istotne, a ten nurt artystyczny w kolejnych pokoleniach jest coraz silniejszy i tutaj mamy też bardzo charakterystyczny dla Tomasza Mana wątek.

A wróćmy jeszcze na chwilkę do życiorysu Tomasza Manna, bo faktycznie w 1929 roku otrzymuje Literacką Nagrodę Nobla.

Natomiast później jesteśmy już w okresie, kiedy istnieje Republika Weimarska i chciałbym zapytać o stosunek Tomasza Manna do I wojny światowej i tutaj z uszczegółowieniem kontekstu podejścia Heinricha Manna, bo bracia się różnili w stosunku do tego.

Przy tym stosunku Tomasza Manna do I wojny światowej trudno byłoby pominąć jego relację z bratem, bo stosunek do I wojny światowej to jest jeden z głównych powodów, dla których bracia na ileś tam lat życia są w konflikcie.

Co ciekawe, u Tomasza Manna mamy drogę, mamy ewolucję i to z takich pozycji najpierw zupełnie innych, ponieważ...

Tomasz Mann w okresie przed I wojną światową jest całkowitej opozycji do swojego brata.

Bo tak naprawdę przez cały okres I wojny światowej to jest ten czas, kiedy Tomasz Mann pracuje nad takim...

I mamy ten moment, czyli jakby stopniowo dochodzi Tomasz Mann do tego, że być może on stoi w niewłaściwej stronie barykady, być może upiera się przy czymś,

W latach 30. do władzy dochodzą naziści i gdybyśmy teraz przybliżyli podejście Tomasza Manna do nazizmu, opowiedzieli też o tym, w jaki sposób Tomasz Mann znalazł się w Ameryce, dlaczego wręcz musiał uciekać z Niemiec nazistowskich.

Tomasz Mann obserwuje uważnie to, co dzieje się w latach trzydziestych i widzi tę sytuację bardzo wyraźnie.

Pamiętamy tę scenę, tę sytuację, kiedy on otrzymuje spalony egzemplarz Budenbrocków, mu przysyłają do domu zwęglony, który ma być taką pogróżką, który ma go w jakiś sposób hamować, tylko widzimy u Tomasza Mana też taką pewną ostrożność, która jest spowodowana tym, że on jest przede wszystkim...

On pisze po niemiecku, on pisze dla publiczności niemieckojęzycznej, więc tutaj mamy taki moment pewnej ostrożności i tak jak wiemy, że Klaus i Erika, najstarsze dzieci Tomasza Manna, angażują się bardzo mocno, bardzo radykalnie i pamiętamy ten kabaret Pfeffermühle założony jeszcze w Monachium, on był założony...

Tutaj z Tomaszem Manem nasiści też są jeszcze troszkę przez moment ostrożni, bo wiadomo, że to noblista, wiadomo, że to będzie to wyraźne i mocne, jeżeli będą podejmowane jakieś działania, ale próbuje się go najpierw zastraszyć.

dzienniki pisane ręcznie przez Tomasza, zamknięte w szafeczce po prostu, czyli mogą się w każdej chwili dostać w niepowołane ręce.

Wiemy o tym, że Tomasz pisze ręcznie.

Tomaszowi Mannowi zależy, żeby jednak był to kraj niemieckojęzyczny, żeby miał...

traci obywatelstwo, otrzymuje obywatelstwo czeskie, no ale cóż, kiedy Czechy później również są zajmowane przez nazistów, więc tutaj jest, ta sytuacja jest bardzo, bardzo niebezpieczna i w pewien sposób Tomasz Mann wie, że dopóki zostaje w Europie, to to jest co stanie w niebezpieczeństwie i oczywiście w każdym etapie tej drogi, bo on też jeszcze był...

I później, kiedy Tomasz Mann w 1938 roku znajduje się w Stanach Zjednoczonych, jako noblista najpierw otrzymuje posadę, która ma mu zapewnić, jako profesor literatury, który nie jest profesorem w takim akademickim znaczeniu, ale oczywiście jest profesorem wykładającym tam tę literaturę.

W tym okresie wojny, kiedy mamy już bombardowania miast niemieckich, kiedy Niemcy płacą cenę za drugą wojnę światową, mamy bardzo mocne wypuklenie tego, że Tomasz Mann uważa to za pewną logiczną konsekwencję, że to jest straszne.

Te audycje są w pewien sposób później przyczyną tego, że po wojnie nie wszyscy w Niemczech podchodzą entuzjastycznie do osoby Tomasza Manna, bo to jest potem bardzo często...

I wiemy, że też nie zawsze od razu po wojnie był Tomasz Mann.

I praca nad doktorem Faustusem rozpoczyna Tomasz Mann na wiosnę w 1943 roku.

Czyli ten narrator jest umiejscowiony czasowo dokładnie tak, jak Tomasz Mann.

I dokładnie tak, jak Tomasz Mann nie wie, jak ta historia się skończy i nie wie, co będzie dalej.

To jest tam aż do samego końca, bo Tomasz Mann pisał ten tekst do 1947 roku.

Bo dla Tomasza Mana...

sprawiedliwości też, a z drugiej strony bardzo wyraźnie to zakończenie tego utworu pokazuje cały ten dramat Tomasza Manna, który cały czas czuje się Niemcem.

Bo to bardzo często było trochę takie nastawienie, że tutaj pokazujemy, obwozimy tego Tomasza Mana po tych Stanach Zjednoczonych, żeby pokazać, że Niemcy nie wszyscy są tacy, że są też inni, że tu jest ten gegenbeispiel, taki przykład, że nie zawsze tak musi być.

Więc tak naprawdę myślę, że ten tekst najmocniej pokazuje stosunek Tomasza Manna do niemieckiej historii okresu II wojny światowej.

to nie mogę teraz nie zapytać, czy możemy powiedzieć, że Tomasz Mann był pisarzem politycznym?

Bo mam wrażenie, przygotowując się też do naszej rozmowy, czytając różne artykuły, różne eseje, opinie, że Tomasz Mann w żadnym momencie nie chciał wprost w swoich powieściach, w swojej twórczości wyrażać swoich opinii politycznych, stawiać się po jednej lub drugiej ze stronie.

Mając żywo w świadomości to, że polityka jest brutalna, bardzo często jest ukazywana, czy pokazywana społeczeństwu w taki sposób zero-jedynkowy, a Tomasz Mann pewnie był świadomy tego, że bardzo wiele rzeczy w polityce zero-jedynkowych nie jest.

W takim razie, czy Tomasz Mann był pisarzem politycznym, czy nie?

politycznym uważam za błędne, chociaż osoba publiczna nie jest w stanie nie odnosić się do czasu, w którym żyje i do sytuacji, w której żyje, a Tomasz Mann jest bardzo świadomy też po prostu pozycji, jaką uzyskał i swoimi dziełami, nagrodą Nobla i...

Znamy ją w tym zarysie, że mamy tę historię inspirowaną pobytami Kati Mann, żony Tomasza Manna w sanatorium w Szwajcarii, w Davos, więc tym miejscem jest inspirowany ten tekst, ale tak naprawdę to...

To są lata, siedem lat przed wybuchem pierwszej wojny światowej, więc mamy też koniec zmierzch pewnej epoki, który tu jest bardzo wyraźnie pokazany i bardzo wyraźnie Tomasz Man zmierza do tego pewnego schyłku, ale przede wszystkim mamy tu pewien...

Stosunek Tomasza ma ciała do choroby, do zdrowia, do fizyczności.

I gdzieś mamy też w tym tekście, on jest też tak trochę przełomowy dla Tomasza Manna, bo mamy gdzieś to takie przechylenie tego stosunku do śmierci.

podejściu Tomasza Manna do tematu śmierci.

Myślę, że moglibyśmy rozmawiać jeszcze bardzo długo, ale myślę, że po prostu będziemy odsyłać do twórczości Tomasza Mana, którego warto czytać nawet w 2025 roku.