Mentionsy

XVIII wiek był dla Rzeczypospolitej okresem politycznej zapaści, utraty suwerenności, a finalnie i państwowości.

Zapraszam na odcinek o kulisach polityki początków XVIII wieku.

Nazywam się Cezary Korecki i zapraszam na podcast Muzeum Historii Polski.

Gościem kolejnego odcinka Innych Historii Polski jest profesor Urszula Kosińska.

Dzisiaj punktem wyjścia naszego spotkania będzie moim zdaniem osoba Stanisława Augusta Poniatowskiego, ponieważ chociaż nie będziemy rozmawiali o Stanisławie Augustie Poniatowskim, ale o tym, co doprowadziło do okresu jego panowania w szkole.

Ale przecież to jest wszystko zupełnie błędne pojmowanie historii, bo przecież Polska traciła suwerenność tak naprawdę już na początku XVIII wieku.

Problem z Rosją, czy też z państwem moskiewskim zaczyna się pewnie od XV wieku, ale w tym sensie, o którym będziemy dzisiaj mówić, to oczywiście on się zaczyna wraz z wybuchem Wielkiej Wojny Północnej, acz geneza tego wszystkiego też tkwi jeszcze w końcówce wieku XVII, czyli w pierwszych latach panowania Augusta II.

Pomimo wcześniejszych trudnych stosunków polsko-rosyjskich i wielu wojen, które toczyliśmy z państwem moskiewskim w wieku XVI-XVII, jeszcze w końcówce wieku XVII można by było powiedzieć, że mieliśmy do czynienia z państwami, które...

Panowanie Augusta II zmienia tutaj bardzo stan rzeczy, ponieważ Rzeczpospolita wchodzi w skutek decyzji podjętych przez polskiego króla, wchodzi w bardzo dziwny, nieakceptowany przez większość Polaków sojusz z Rosją,

Tak o państwie polskim w XVIII wieku pisał wojewoda bełski Antoni Potocki.

Wydaje mi się, że należy sięgnąć do roku 1698, kiedy to w sierpniu w Rawie Ruskiej doszło do bardzo znanego w historii, ale nie znanego, jeśli chodzi o szczegóły przebiegu spotkania Augusta II z carem Piotrem I, powracającym właśnie z jego wielkiej podróży na zachód.

Wiele pośrednich świadectw źródłowych mówi nam, że już wówczas padł pomysł wspólnej wojny przeciwko Szwecji, ale także mamy świadectwa, że August II już wcześniej prosił Piotra, nagabywał go o to, by wspomógł go w walce z własnymi nowymi polskimi poddanymi.

To specyficzne przymierze antyszwedzkie zostało sformalizowane w roku 1699 w postaci traktatu preobrażeńskiego pomiędzy Augustem II jako elektorem saskim i carem Piotrem I w zasadzie poza wiedzą polskiego społeczeństwa.

Niektórzy historycy szukają źródeł tych procesów już w wieku XVII, w narastającej oligarchizacji polskiego życia politycznego, skłóceniu polskiego społeczeństwa, osłabieniu i tak przecież ograniczonej w państwie republikańskim władzy królów, ale też autorytetu tychże królów.

Ostatnie lata panowania Jana III Sobieskiego nie były korzystne dla Rzeczypospolitej.

Końcówka panowania Jana III to jest przecież narastający konflikt na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego pomiędzy rodziną Sapiechów, a innymi rodami.

Ta wojna toczy się w początkach panowania Augusta II, a potem ma znaczące przełożenie też na to, co się dzieje w Polsce w momencie, kiedy wybucha wojna ze Szwecją.

Ostatecznie efekty tej polityki były także dla niego katastrofalne, bo doprowadziły do detronizacji, a ostatecznie także do tego, że on musiał w roku 1706 abdykować stronę polskiego z powodu zagrożenia Saksonii przez wojska szwedzkie.

I nawet po restauracji Augusta II po Bitwie Połtawskiej, restauracji z łaski rosyjskiej, to wojsko rosyjskie z bardzo niewielką przerwą stacjonowało do początków roku 1719, mogąc kontrolować kraj.

Czyli de facto teren, który ulega zniszczeniu przez wojska szwedzkie, ale także przez stacjonujące i walczące ze Szwedami wojska rosyjskie, wojska polskie, czy konfederatów polskich, rozbitych w swoich opcjach politycznych pomiędzy Rosjanami i Szwedami, pomiędzy Augustem II i Leszczyńskim.

Ostatecznie po Połtawie, kiedy już może decydować o wszystkim, kiedy pokonał Karola XII, decyduje się na przywrócenie skompromitowanego, przecież w oczach wielu Polaków i w związku z tym słabego politycznie, Augusta II.

Ten okres obecności Rosji w Polsce w czasach właśnie Wielkiej Wojny Północnej to jest też początek budowy tak zwanej partii rosyjskiej.

Ten proces budowy partii rosyjskiej nie jest procesem liniowym.

Ten system budowania partii rosyjskiej jest kontynuowany także w okresie późniejszym, kiedy już wojsk rosyjskich na terenie Rzeczypospolitej nie ma.

Jakie są jeszcze najważniejsze cezury tego okresu, pierwszych dekad XVIII wieku, o których powinniśmy pamiętać, które miały znaczenie, jeśli chodzi o naszą utratę suwerenności?

Moim zdaniem początek panowania Augusta do roku 1704, czyli do traktatu narywskiego, to jest okres, kiedy już tworzą się podstawy tego nieszczęsnego sojuszu,

Podpis tego negocjatora pod traktatem, który kończy okres Konfederacji Tarnogrodzkiej, został w historiografii, ale też w interpretacjach politycznych już

Pod koniec panowania Augusta II Stanisław Konarski w swoim takim dialogu, rozmowa szlachcica z ziemianinem o teraźniejszych okolicznościach, a potem w kolejnym tekście Epistole Familiares Subtempus Interregi, czyli Listy Połówne Czasu bez Kurulewia,

musiał przedstawiać argumenty na to, że nie ma mowy o żadnej gwarancji, że mediacji, pośrednictwa w rokowaniach traktatowych z roku 1716 zatwierdzonych w XVII nie można uznać za gwarancję.

Ale w późniejszych dziejach Rzeczypospolitej ta gwarancja, problem gwarancji rosyjskiej odgrywa bardzo istotną rolę już w czasach Stanisława Augusta.

I niestety mamy świadectwa, że to pojęcie właśnie w kontekście roku XVII pojawia się.

XVIII wieku i ono wypływa z ust nie tylko rosyjskich,

Ale w samym roku 1917 nikt sobie nie zdawał sprawy z tego, że to będzie tak przełomowe, bowiem wkrótce potem, w latach 1718-1720, August II podjął próbę wyzwolenia się z zależności...

dowodzą, że geneza tego orderu sięga najprawdopodobniej wspomnianego już dzisiaj spotkania Augusta II z Piotrem w Rawia Ruskiej.

I ten order August II obiecał trzem ważnym ludziom z otoczenia Piotra I w trakcie spotkania w Birżach w 1701 roku.

odznaczających się w Konfederacji Sandomierskiej, czyli tej konfederacji, która w czasie Wielkiej Wojny Północnej i tego wielkiego rozbicia wewnętrznego od Sasa do Lasa miała wspierać Augusta II.

Jaki był pomysł Rosji na Polskę w pierwszych dekadach XVIII wieku i dlaczego to się działo?

Bo jest takie pojęcie, system rosyjski w Polsce w XVIII wieku.

Z czasem okazało się, że skoro można wpłynąć na wybór władcy, Rosja stworzyła nawet pewien mit, wykorzystując tu niestety pewne działania wcześniejsze Augusta II, mit królotwórcy.

To znaczy ten mit polegał na tym, że zaczęła głosić, iż już w roku 1397 przyczyniła się do osadzenia Augusta II na polskim tronie, co jest bzdurą.

Ale potem w roku 1709 przywróciła go, czyli uczyniła go królem jakoby po raz drugi i znowu w roku 1717, czyli po Konfederacji Tarnogrodzkiej, kiedy jednak nad królewskością, nad tronem Augusta w jakiś sposób wisiał po raz kolejny miecz Damoklesa.

Kolejne elementy systemu rosyjskiego to jest właśnie budowanie partii rosyjskiej, czyli wszechstronne uzależnianie panów polskich, ubezwłasnowolnianie ich, a jednocześnie podsycanie wewnętrznych.

Królowi prywatnie należy mówić o tym, iż Rosja jest gotowa poprzeć jego starania o wprowadzenie sukcesji tronu w Polsce, czyli o przedłużenie panowania dynastii wetyńskiej.

Ta sprawa w myśli rosyjskiego stratega, jakim był niewątpliwie Osterman, ma być narzędziem do rozpowszechnienia w Europie negatywnej opinii o Rzeczypospolitej, podburzania innych państw europejskich, ale w taki sposób, aby one nie wywołały wojny,

No i wreszcie rok 1732, końcówka panowania Augusta II, gdy już wiadomo było, że zbliża się kolejne bezkrólewie, trójstronny układ, tak zwany traktat trzech czarnych orłów pomiędzy Rosją, Prusami, Austrią, dotyczący osadzenia, wspólnego osadzenia na polskim tronie.

I wbrew temu, co w wielu miejscach, także w Wikipedii można znaleźć, kolejny wetyn wcale nie był wykluczony.

Myślę, że rosyjski ambasador nie jest tutaj naszym faworytem w czasach dzisiejszych również, bo jest taki rosyjski ambasador w Warszawie, ale takich ambasadorów w Warszawie to mieliśmy także w XVIII wieku, więc zapytam o organa dyplomacji.

Nawet jeżeli uznajemy, że w XVI czy XVII wieku Rosja to było państwo pod względem kulturalnym, no w porównaniu z Rzeczą Pospolitą, mocno zacofane, sposoby prowadzenia dyplomacji

W wieku XVIII te dwa elementy, biała dyplomacja, czy też ta otwarta dyplomacja, wywiad,

Na mocy traktatu nerewskiego Rosja miała, podpisała, czyli miała obowiązek zapłacenia znacznych kwot milionowych na rozwój i utrzymanie polskiej armii, która walczyć miała ze Szwecją.

Chyba znacznie większe kwoty zapłacono już w czasach Stanisława Augusta tym ludziom, którzy pomagali Rosji w przeprowadzeniu na Sejmie Rozbiorowym sprawy uznania rozbioru.

I trwa także w momencie, kiedy August II wraca na tron, cały czas są naciski na niego, kogo ma promować, na przykład Hetman Ludwik Pociej.

Tak o Fryderyku Wielkim II pisał nasz historyk Szymon Aszkenazy.

Przenieśmy się do roku 1701, gdzie w królewcu koronowany zostaje pierwszy król Prus, dziadek Fryderyka II, Fryderyk I Hohenzollern.

Jakie znaczenie dla naszej historii miała właśnie ta wyrastająca potęga tego państwa?

Czyli w roku 1697 takim władcą zostaje August II, wcześniej elektor Saski, oraz w 1701 takim władcą zostaje elektor Brandymburski jako król w Prusie.

Robi to wielki elektor, robi to Fryderyk I, robi to także Fryderyk Wilhelm I, czyli ojciec Fryderyka II.

z 26 zostały podpisane przez Fryderyka Wilhelma I, czyli ojca Fryderyka II.

I co prawda my wszyscy wiemy, znamy tę historię o buncie Fryderyka, przyszłego wielkiego Fryderyka II, jeszcze jako młodzieńca, o próbie ucieczki, o uwięzieniu, o sądzie.

Też mamy kilka bardzo negatywnych opinii na temat Rzeczypospolitej, pełnych pogardy wobec jej słabości, także pełnych pogardy wobec Augusta II jako króla, który...

O dziwo Fryderyk II cenił Jana III jako zwycięzcę spod Wiednia.

Ale to jest też efekt pozycji, jaką już w czasach Augusta III, Wettyna, zajmowała Rosja na terenie Rzeczypospolitej.

Zawsze mnie zastanawiało, jak to jest możliwe, że państwo o znacznie większych tradycjach militarnych, które w XVII, XVI wieku toczyło tyle wojen, bo przecież Rzeczpospolita wojskiem i husarią stała i wydaje się, że tutaj byliśmy znacznie bardziej doświadczeni.

Państwo tak duże, też jeśli chodzi o potencjał demograficzny, w pewnym momencie w XVIII wieku miało znacznie mniejszy potencjał militarny niż właśnie Prusy.

Na pewno system republikanski Rzeczypospolitej nie był systemem, który sprzyjałby rozbudowie armii, ponieważ to zależało od woli, w jaki sposób od woli społeczeństwa.

O ile prowadzono takie badania w odniesieniu do strat z czasów Wielkiego Potopu, to dla Wielkiej Wojny Północnej szeroko zakrojonych badań w tej materii nie poprowadzono.

I tutaj działania na rzecz wzmocnienia armii, zarówno liczebnego, jak i organizacyjnego, zaczęły być bardzo szybko blokowane poprzez działania, wspólne działania rosyjsko-pruskie.

W samym traktacie nie ma mowy o armii zbyt wiele, ale w projektach, które wcześniej były, takie klauzule się znajdowały.

Za wszelką cenę chcą uniemożliwić mianowanie Hetmanem Stanisława Poniatowskiego, to jest ojciec przyszłego króla Stanisława Augusta, człowieka w wielkim doświadczeniu i dyplomatycznym, i wojskowym, i organizacyjnym.

I stąd w czasach Augusta III jeden z naczelnych tematów, to jest właśnie sprawa aukcji wojska.

że to jest właśnie rozbudowa armii i znalezienie pieniędzy na tę armię, a z drugiej strony napotykali cały czas na przeciwdziałanie Prus.

Metody zrywania sejmów, metody usiedlania polskiej magnaterii już w czasach Augusta III były bardzo dobrze opracowane i sprawdzone.

Wszystkich Państwa zapraszam do subskrypcji kanału Muzeum Historii Polski, dzięki temu nie przegapicie kolejnych odcinków.

Zapraszam także do oglądania nowego cyklu, który pojawił się na kanale, a mianowicie serii Rzecz Historyczna dr. Michała Przyperskiego.

Wysłuchaliście podcastu Muzeum Historii Polski.

Subskrybuj kanał Muzeum Historii Polski.