Mentionsy

Przed nami kolejny odcinek podcastu Filozofować po polsku, który tym razem poświęcimy Stanisławowi Orzechowskiemu, jednemu z najważniejszych przedstawicieli literatury polskiej w jej złotym wieku, czyli w wieku XVI i na temat

Poglądów Stanisława Orzechowskiego, także jego tożsamości, znaczenia tej postaci dla polskiej kultury umysłowej i literatury tamtego okresu porozmawiam z doktorem Jakubem Wolakiem, reprezentującym Polską Akademię Nauk, a także związanym z Kronosem i z Rocznikiem Historii Filozofii Polskiej.

Zacznijmy od próby zidentyfikowania pozycji ideowej Orzechowskiego na tle ówczesnych XVI-wiecznych sporów i od próby zidentyfikowania tego, co go w jakiś sposób wyróżnia na tle jego stulecia.

Kim był dla nas Stanisław Orzechowski?

Jeśli chodzi o tożsamość ideową Stanisława Orzechowskiego to jest ona niezwykle trudna do ustalenia.

Możemy w niej przeczytać, że Stanisław Orzechowski był ideologiem demokracji szlacheckiej, że był ideologiem szlacheckiego anarchizmu, także, że był ideologiem klonoreformacji, że był zwolennikiem ekumenizmu, że był teokratą.

Orzechowski zarazem wydaje się być

Wybitność Orzechowskiego jest w zasadzie niewątpliwa.

Rodzina Orzechowskiego pochodziła z ziemi przemyskiej, spod Przemyśla, czyli z Rusi Czerwonej włączonej do Korony w połowie XIV wieku, jakieś 150 lat przed tym, kiedy on przyszedł na świat, czyli w 1513 roku.

Matka Orzechowskiego była z rodziny kleru prawosławnego.

Druga rzecz to jest fama, jaka towarzyszyła Orzechowskiemu, bo to był autor po pierwsze no wybitny literacko, po drugie poruszający serce i umysły.

Widzimy, w jaki sposób na Orzechowskiego powołuje się przykładowo już w drugiej połowie XVII wieku Andrzej Maksymilian Fredro.

Jednocześnie Orzechowskiemu twardszyły liczne skandale.

Otóż Orzechowski już parę dobrych lat potem, jak wrócił z zagranicy do Polski ze swoich studiów, potem jak odniósł pierwszy wielki sukces literacko-oratorski po ogłoszeniu Turcyk, wdał się w spory wyznaniowo-konfesyjne dotyczące dwóch rzeczy, czyli kwestii celibatu i kwestii powtórnego chrztania Rusinów, czyli właśnie chrześcijan obrządku wschodniego, którzy chcą uznać zwierzchność papieską.

I są dobre powody do przypuszczania, że przykładowo ta słynna identyfikacja etniczna Orzechowskiego, etniczno-narodowa, która stała się w zasadzie pewnym szlagwortem, czyli natione polonus genteroxolanus, narodu polskiego a rodu rusińskiego.

Termin Rusin czy Rusiński miał charakter jednocześnie etniczny i wyznaniowy, czyli Orzechowskiemu chodziło o stworzenie ambiwalencji co do tego, jakiego on jest w zasadzie wyznania, poza tym, że uznaje, że uznaje zwierzchnię papieską, a ogólny cel finalny tego wszystkiego było uzyskanie

I taki był właśnie Orzechowski.

Orzechowski był postacią proteuszową, tak?

Jego pisma polityczne i to, o czym wspomniałeś już, czyli bardzo wyraźnie ich dwupoziomowy charakter, to znaczy to, że można je czytać zarazem jako teksty popularne, jak i jako teksty, które zawierają pewne bardzo skomplikowane konstrukcje tworzone przez Orzechowskiego.

No bo Orzechowski jest całą pewnością też jednym z najważniejszych uczestników czegoś, co późniejsza historiografia ujmuje jako dyskusję czy spór o naprawę Rzeczypospolitej.

Natomiast na razie skupmy się na samym Orzechowskim i na stanowisku, które Orzechowski zajmuje w tym sporze.

Z czego wynika ta tak konsekwentnie niechętna reformacji postawa Orzechowskiego?

Tak, Orzechowski wadzi się z Kościołem, natomiast myślę, że to, co widzimy we wszystkich pismach Orzechowskiego, to jest to, że on uznaje hierarchię kościelną i że dla niego najważniejszym pryncypiem jest pryncypium hierarchiczne.

Tadeusz Sinko w świetnym studium, bardzo naukowym studium filologicznym wykazał, że u Orzechowskiego przeważa wpływ Demosthenesa nad Cycyronem, co w zasadzie jest ewenementem.

Również je komentuje, bo Orzechowski był arbitrem w w zasadzie najgłośniejszym sporze humanistycznym w średniostowiecznej Polsce, czyli sporze prowadzonym między Jakubem Górskim a Benedyktem Herbestem o definicję periodu retorycznego.