Mentionsy

Co tydzień przybliżamy Wam szereg zagadnień oraz obalamy wiele mitów związanych z II wojną światową.

Z perspektywy 80 lat, jakie minęły od zakończenia II wojny światowej, no i z perspektywy wieloletnich badań nad tym konfliktem, mogłoby się wydawać, że nie ma już wielkich bitew, o których moglibyśmy powiedzieć, że są zapomniane.

Ale z drugiej strony być może siła idei komunistycznej czyniła członków komunistycznej partii bolszewickiej odpornymi na prawa ciążenia.

Armii.

Armia.

Była jedną z najbardziej doświadczonych i walecznych armii ogólnowojskowych Armii Czerwonej w tzw.

Niemniej te sukcesy armii ogólnowojskowych, czy pancernych, czy uderzeniowych Armii Czerwonej, jak wielokrotnie mówiłem, one nie przychodziły łatwo nawet w tym ostatnim okresie II wojny światowej, kiedy niemiecki Wehrmacht był już wyraźnie wyczerpany, niezdolny do równorządnego prowadzenia wojny ze swoimi przeciwnikami.

Armia I Frontu Białoruskiego Marszałka Rokosowskiego.

Armii i 3.

Armii, na styku I i II Frontu Białoruskiego, walki o przyczółek różański, także nad Narwią, bardziej na północy, one...

One jakby znajdują się w cieniu tych pamiętnych bitew na linii Wisły.

O przyczółek przede wszystkim Baranowsko-Sandomierski w pasie I Frontu Ukraińskiego marszałka Koniewa i o przyczółek Warecko-Magnuszewski w pasie I Frontu Białoruskiego marszałka Rokosowskiego, ale na linii Wisły.

Ale tak czy inaczej, przyczółki na Wiśle, z których potem wyszło uderzenie na Wrocław, na Poznań i ku Odrze, one doczekały się bardzo szerokiej literatury i z racji tego, że choćby na przyczółku Warecko-Magnuszewskim walczyła I Armia Wojska Polskiego, I Brygada Pancerna, weszły do kanonu kultury w czasach PRL-u.

Natomiast walki na linii Narwi, wyjątkowo ciężkie, zwłaszcza z października 1944 roku.

Chociaż oczywiście znane, zapamiętane przez społeczność lokalną północnego Mazowsza, one nie przebiły się w szerszym zakresie do świadomości historycznej i do polityki historycznej po II wojnie światowej.

Przyczółki nad Narwią miały takie same albo niewiele mniejsze znaczenie operacyjne jak przyczółek Baranowsko-Sandomierski, Puławsko-Dębliński czy Warecko-Magnuszewski na linii Wisły.

Armii, która walczyła o przyczółek Pułtusk-Serock.

Zwłaszcza październik 1944 roku zapisał się jako czas jednych z najcięższych walk przez cały okres II wojny światowej.

Armii generała Batowa?

Dlatego, że jesienią 1944 roku jego armia walczyła w punkcie ciężkości całego frontu, a obszar między Pułtuskiem a Serockiem nad Narwią stał się dla dowództwa frontu najważniejszym miejscem wówczas toczonych walk.

W jaki sposób Armia Czerwona uchwyciła te przyczółki nad Narwią?

Wojska Armii Czerwonej latem 1944 roku wkroczyły na obszar Mazowsza.

Na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku lewe skrzydło I Frontu Białoruskiego siłami kilku armii doszło w rejon Dęblina, w rejon Warki i wreszcie w rejon samej Warszawy.

Niemiecka II Armia, odpowiadająca za dalekie przedpola Narwi, przyjęła ciężką bitwę obronną w rejonie na północ od Siedlec.

To skutkowało tym, że przez cały sierpień 1944 r. prawe skrzydło I Frontu Białoruskiego siłami kilku armii nacierało w kierunku Nabug.

i zamierzali docelowo oprzeć swoją linię obrony właśnie o Narew, ale nadal wojska niemieckiej drugiej armii walczyły na wschód od tej rzeki.

29 sierpnia 1944 roku w Moskwie zapadła decyzja, aby wojska radzieckie walczące na linii Wisły przeszły do obrony operacyjnej, to znaczy zarządzono przerwę operacyjną w dalszych działaniach zaczepnych na zachód.

W sierpniu 1944 roku w uporczywych walkach Niemcy z jednej strony zatrzymali Rosjan na linii Wisły, ale z drugiej strony nie byli w stanie uniemożliwić utworzenia aż trzech dużych przyczółków operacyjnych na tej rzece na zachodnich jej brzegach.

Ale to dotyczyło tylko linii Wisły, ale absolutnie inna sytuacja panowała na linii Narwi.

Armia Czerwona po prostu w sierpniu 1944 roku nie doszła do Narwi w rejonie Półtuska, czy Różana, czy Ostrołęki.

Zdobycie przyczółków na Narwi było tak samo ważne jak zdobycie przyczółków na Wiśle, bo należało nacierać na zachód szerokim frontem w ramach działań połączonych wielu frontów Armii Czerwonej.

Innymi słowy, pod koniec sierpnia 1944 roku marszałek Rokosowski, dowódca I Frontu Białoruskiego, miał pełną świadomość, że o ile na linii Wisły można przejść do obrony,

No i w jakimś zakresie niemiecka druga armia generała Weissa, ona pomogła Rokosowskiemu.

Weiss i generał Reinhardt, dowódca grupy armii Środek, oni za długo trzymali niemiecką drugą armię na przedpolach Narwi, walcząc jeszcze nad Bugiem, czy na północ od Bugu.

Korpusy niemieckiej drugiej armii, cały czas atakowane przez kilka armii ogólnowojskowych przeciwnika, wykrwawiały się coraz bardziej w czasie walk na przedpolu pozycji głównej obronnej, jaką miała być Narew.

Pod koniec sierpnia 1944 roku druga armia była już wyraźnie wyczerpana morderczymi walkami, ale zbyt późno zdecydowano o odwrocie na ogólną linię rzeki Narew.

To spowodowało, że na początku września 1944 roku Rokosowski, wykonując uderzenie po osi linii rzeki Bug, zdołał w wielu miejscach wyprzedzić cofające się wojska niemieckiej II Armii i dotrzeć do Narwi przed wojskami cofającego się na tą rzekę nieprzyjaciela.

Już 4 września czołowe oddziały radzieckiej 48 Armii sforsowały Narew na południe Odróżana.

Armia Generała Batowa.

Pierwszym korpusem gwardii, tak zwanym korpusem dońskim i to właśnie jego dowódcą był generał Panow, którego Batow przytacza w swoich wspomnieniach.

Pierwszy doński korpus pancerny gwardii miał 15, 16 i 17 brygadę pancerną gwardii oraz pierwszą gwardyjską brygadę zmotoryzowaną.

Natarcie na prawym skrzydle armii prowadził 18.

Korpus, na lewym skrzydle na linii Bugu 46.

Armia w ciągu dosłownie kilku dni stworzyła solidny, duży przyczółek.

Z prawej strony w rejonie Różana nad Narew wyszła również armia Romanienki.

Armia, która jak wspomniałem zdobyła przyczółek na południe od Różana.

W ciągu miesiąca stworzyliśmy solidny system ognia artylerii, moździerzy i karabinów maszynowych.

Między innymi wysłaliśmy również generała Erastowa na kurację do szpitala frontowego znajdującego się 80 km od linii frontu.

Przystąpiono metodą radziecką do umacniania przyczółka, a jednocześnie, dokładnie tak jak pisze Batow, część dywizji została przesunięta ponownie na wschodni brzeg Narwi, stanowiąc odwód operacyjny dowódcy armii, podczas gdy część dywizji pozostawała na brzegu zachodnim.

W jaki sposób zabezpieczył go przed niemieckimi próbami zepchnięcia jego armii na wschodni brzeg?

W pierwszej linii 3 Dywizja Strzelecka została częściowo cofnięta za rzekę, chociaż generał Batow w swoich wspomnieniach, a chodzi tu o 44 Dywizję Strzelców Gwardii, pisał, że pozostawi ją jednak na wszelki wypadek na zachodnim brzegu, czyli że nie wycofał jej z przyczółki.

Armii, korpusów i dywizji tejże armii.

Ale dowództwo radzieckie uważało, że jest za mały, że należy odrzucić Niemców z linii Narwi poprzez współdziałanie kilku armii, to znaczy 48 Armia Miałkowska.

Armia miała zdobyć Półtusk i obie te armie powinny się połączyć na zachodnich brzegach Narwi, tworząc wielki, potężny przyczółek operacyjny, a najlepiej jeszcze, gdyby nastąpiło także połączenie z 70.

Dowódca frontu musiał skoordynować wszystkie te działania, a zatem musiał najpierw zdobyć część Warszawy, zaangażować się w walki w Warszawie w kontekście Powstania Warszawskiego, a jednocześnie wyrzucić Niemców całkowicie za Wisłę, a więc przez Legionowo dojść do Nowego Dworu Mazowieckiego i jeszcze dodatkowo skoordynować działania w rejonie Różan, Pułtusk, Serock i wypchnąć Niemców z linii rzeki Narwi.

I rzeczywiście dla niemieckiego dowództwa, dla OKH czy dla dowództwa Grupy Armii Środek katastrofa nieutrzymania linii Narwi, to znaczy tego, że przeciwnik zdołał zdobyć przyczółki na tej rzece, była olbrzymim problemem.

W tym celu niemiecka II Armia otrzymała dodatkowe wzmocnienia i we wrześniu 1944 roku dwa niemieckie korpusy, które odpowiadały za ten odcinek, XX Korpus Armijny generała Romana na kierunku pułtuskim, czy XXIII Korpus Armijny na kierunku różańskim, były wzmacniane nowymi dywizjami.

Było to konieczne, gdyż dotychczasowe jednostki II Armii były już bardzo wyczerpane.

W lipcu niemiecka II Armia straciła w zabitych, rannych i zaginionych 26 tysięcy ludzi.

Zadanie zabezpieczenia linii rzeki Narwi otrzymała 6 Dywizja Pancerna.

Niemcy na linii Narwi musieli jednocześnie potykać się bardziej na południu z 65 Armią, w rejonie Różania z 48, a jeszcze bardziej na północy z 3 Armią.

Innymi słowy, niemiecka 2 Armia miała za przeciwnika aż 3 Armię Nieprzyjaciela i każda z tych radzieckich armii zamierzała jeszcze podjąć działania zaczepne.

Wkrótce w ten rejon miała także wejść 1 Armia Wojska Polskiego.

Natarcie na Pragę wspierał 8 Korpus Pancerny Gwardii, który to korpus później Rokosowski zamierzał przekazać Batowowi do działań na linii Narwi.

Armii?

Dowództwo niemieckiej Grupy Armii Środek, generał Reinhardt, on się coraz bardziej denerwował tą sytuacją, bo przeciwnik...

Generał Forman, dowódca niemieckiej 9 Armii na linii Wisły miał na głowie choćby powstanie warszawskie.

Armii od wielu miesięcy.

Dodano także 190 Brygadę Dział Szturmowych oraz dodatkowe jednostki artylerii.

Odwołałem rozkaz o wyprowadzeniu 44 Dywizji Gwardii na zachodni brzeg, gdzie miało odbyć szkolenie bojowe.

Zostawiłem ją na przyczółku jako odwód dowódcy armii i na tym poprzestałem.

Mimo, że tak naprawdę już pod koniec września, wbrew temu co twierdzi Batow w swoich wspomnieniach, w radzieckich dokumentach widzimy wykrycie oznak nieprzyjacielskiego przygotowania do natarcia, a jednak 4 października o świcie, kiedy operacja Sonnenblume 1 weszła w fazę realizacji, stanowiła ona dla dowództwa armii, a nawet dla dowódców korpusów na przeczółku.

Czołgi rozpoczęły atak z rejonu ześrodkowania równocześnie z pierwszą salwą artylerii i uderzyły poprzez ugrupowanie bojowe zajmujących obronę oddziałów.

Aby zatrzymać nieprzyjaciela, decyduje się na wyprowadzenie do drugiego pasa obrony 44 Dywizji Gwardii i Brygadę Czołgów Korpusu Dońskiego.

że w ciągu 48 godzin ze środkowaniem czołgów, w tym ciężkich, artylerii i dużych sił piechoty Niemcy tak skutecznie pogonili Rosjan.

Bez wątpienia te walki z 4 i 5 października były dla Rosjan takim szokiem, że na stanowisku dowodzenia 65 Armii zjawił się osobiście dowódca frontu marszałek Rokosowski.

Zresztą działaniami na linii Narwi, bo pamiętajmy, to było współdziałanie kilku armii w pasie I i II Frontu Białoruskiego, dowodził także marszałek Żukow.

Armia Czerwona zdobyła już warszawską Pragę, ale nie opanowała Legionowa.

Wojska 47 i 70 Armii wyczerpały się walkami o część Warszawy.

Ale Rosjanie wzmocnieni odwodami armii oraz oddziałami artylerii z dowództwa frontu.

Armia i 1.

Korpus Pancerny Gwardii, który brał udział w walkach obronnych na przyczółku, ponieśli kolosalne straty.

Batow utrzymał pozycję, zwłaszcza dzięki wsparciu artylerii i lotnictwa w drugiej fazie bitwy.

Tego samego dnia na punkt obserwacyjny armii znów przyjechał Rokosowski.

Nasza armia otrzymała 8.

Armia maldowała, że może nie 20 tysięcy zabitych, ale 11 tysięcy pięciuset nieprzyjaciół zabito, 370 wozów pancernych rozbito, a także 32 transportery.

Te 20 tysięcy, o których wspominał Batow, to bierze się z meldunku 65 Armii za walki za cały październik, gdzie zameldowano 23 130 wyeliminowanych przeciwników przy wzięciu niespełna 500 jeńców, ale za cały październik.

Te 407 czołgów, to znowu Batowowi się pomyliło po wojnie, bo rzeczywiście w aktach 65 Armii znajdziemy, że meldowano za cały październik, że armia wyeliminowała 382 czołgi i 28 dział pancernych.

W aktywnych jednostkach, ale tak czy inaczej, 65 Armia i 1 Korpus Pancerny Gwardii wytrzymały natarcie 20 Korpusu Armijnego II Armii, chociaż oddały połowę terytorium.

47 i 70 Armia prowadziły własne działania zaczepne na południe od Batowa.

W tym samym czasie 48 Armia i 3 Armia rozpoczęły kolejną fazę operacji zaczepnej nad Narwią.

Podwójne kleszcze, uderzenie dwóch armii, forsowanie Narwi i atak z przyczółka na południe od Różana doprowadził do ciężkiej sytuacji na północ od Pułtuska.

Niemiecka 2 Armia znalazła się pod gwałtownym uderzeniem nieprzyjaciela.

Armia Pancerna Gwardii doszła do Bałtyku w rejonie Kłajpedy.

Połączenia lądowe Grupy Armii Środek i Grupy Armii Północ zostały przecięte.

W październiku 1944 roku od Rygi po Żerań, po Legionowo, Armia Czerwona prowadziła serię działań zaczepnych, a pamiętajmy, to jest październik.

Armia Batowa będzie siedziała cicho, podczas gdy w rzeczywistości Rokosowski zaczął ją wzmacniać.

Korpus Pancerny Gwardii generała Popowa, dodatkowy 47.

Korpus Strzelców siłami dwóch dywizji, dodatkowe jednostki artylerii zostały przerzucone w pas odpowiedzialności Batowa.

Armia, 48.

Armia pracowały dla Batowa prowadząc własne działania zaczepne.

Armia robiły to samo.

Armia przeszła do odzyskiwania utraconego terenu.

Armii w ciężkich walkach odtworzyły pierwotne położenie.

Niemiecka druga armia poniosła porażkę.

Dla przykładu 505 Batalion Czołgów Ciężkich na Tygrysach II w czasie tych walk miał 7 bezpowrotnie straconych Tygrysów, ale prawdziwą daninę krwi płaciły dywizje piechoty.

Baza wyjściowa dla kilku armii ogólnowojskowych.

Do końca października zamysł kwatery głównej naczelnego dowództwa Armii Czerwonej został zrealizowany.

Tak jak na linii Wisły powstały trzy potężne przyczółki operacyjne, tak na linii Narwi na północnym Mazowszu powstały kolejne dwa.

Jako ciekawostkę można podać to, że wtedy w październiku 1944 roku na linii Narwi walczyły także radzieckie kutry floty dnieprzańskiej.

No i może nasi słuchacze pamiętają, ty Kamilu to wiesz doskonale, jak wielokrotnie nawiązujemy do specyficznego sposobu dowodzenia VIII Korpusu Pancernego Gwardii przez generała Popowa, czy to w walkach pod Warszawą latem 1944 roku, czy w 1945 roku na Pomorzu Gdańskim.

I co ciekawe, nawet w niezwykle, nazwijmy to, politycznie poprawnych, by nie powiedzieć totalnie farmazoniarskich wspomnień generała Batowa, o walkach VIII Korpusu Pancernego Gwardii w Podserockiem i Pułtuskiem w październiku 1944 roku znajdziemy coś takiego.

Co prawda z początku dowódca czołgistów generał Popow próbował się odizolować od armii.

Uważał, że korpus niezupełnie podlega ogólnowojskowemu dowództwu armii, był zbyt pewny siebie i zdarzało się, że meldował niesprawdzone dane.

Oczywiście z dokumentów najpierw pierwszego, a potem drugiego frontu białoruskiego wiemy doskonale, że żadne poprawne stosunki, nie mówiąc już o doskonałych stosunkach, nie zapanowały, ponieważ generał Popow i jego ósmy korpus pancerny gwardii był fenomenem nawet jak na Armię Czerwoną i być może kiedyś zasługiwać będzie na osobny odcinek.

Ostatecznie armia generała Batowa za swój październikowy sukces zapłaciła cenę w postaci około 5 tysięcy zabitych i 20 tysięcy rannych żołnierzy.

25 tysięcy ofiar w pasie tylko 65. armii.

Oznaczało to, że zarówno dla niemieckiej 2. armii, jak i dla kilku armii radzieckich 3. armii, 48. armii i przede wszystkim 65. armii.

A potem gwałtownie rozszerzono przyczółek, a siłami wielu armii wspomagano Batowa, jak powiedziałem, na szerokich przestrzeniach.

Obie strony przechodziły teraz do przygotowań do nowej fazy kampanii, już zimowej, co w praktyce oznaczało radzieckie natarcia w styczniu 1945 roku.

Przysłali kilka dodatkowych dywizji, przysłali dodatkowe czołgi ciężkie, dodatkowe jednostki artylerii rakietowej i artylerii ciężkiej.

Wydawało się przez pierwsze dwa dni, że zwyciężą, a potem przyszło gorzkie rozczarowanie, a po 10 października całkowita utrata inicjatywy w pasie całej linii Narwi.

W państwach nadbałtyckich została odcięta na Łotwie grupa armii północ.

Najpierw niemiecka druga armia nie zdołała wycofać się latem bezpiecznie i odpowiednio szybko za rzekę, jesienią nie zdołała zgnieść nieprzyjacielskich przyczółków.