Mentionsy

Dlatego, że kwestia Górskiego Karabachu zarówno w polityce pamięci Azerbejdżanu, jak i w polityce pamięci w Armenii jest niezwykle, podlega ciągłej reinterpretacji, ciągłemu dostosowaniu do konkretnego zapotrzebowania wynikającego przede wszystkim

Z drugiej strony bardzo wielu muzułmanów wędrowało z północy, z terytoriów dzisiejszego Azerbejdżanu i Armenii na południe.

Z drugiej strony na terenie dzisiejszego Azerbejdżanu i Armenii, czyli terytorium, które bezpośrednio dotyczy konfliktu azerbejdżańsko-armeński czy azerbejdżańsko-ormiański, mieliśmy kilka różnych hanatów, które były zarządzane przez hanów, którzy byli wasalami szacha Iranu.

To były dwie gubernie, które obejmowały większość terytorium dzisiejszego Azerbejdżanu i w ramach właśnie guberni jelizawietpolskiej, czyli dzisiaj to by była gubernia ganżyjska, bo Jelizawietpol dzisiaj nazywa się Ganżą, największe miasto zachodniego Azerbejdżanu.

Azerbejdżanu.

Ona była zamieszkana zarówno przez Ormian, jak i Azerbejdżan.

większość terytorium dzisiejszego Azerbejdżanu i sięgała aż właśnie do Półwyspu Łabszerońskiego i do Baku.

I Szusza jest miastem, które jest niezwykle istotne kulturowo zarówno dla Azerbejdżan, jak i Ormian.

Stąd też ta rana, która była spowodowana utratą przez Azerbejdżan kontroli nad Szuszą i ten taki powtarzający się cykl historii, w której była tracona albo przez Ormian, albo przez Azerbejdżan, dla mnie osobiście jest bardzo mocno symboliczny dla tego całego konfliktu.

Myślę, że te korzenie przyszłego antagonizmu są bardzo wielowymiarowe i bardzo często mam wrażenie, że są upraszczane przede wszystkim przez propagandę państwową, która wykorzystywała konflikt do prowadzenia wewnętrznej polityki zarówno w Azerbejdżanie, jak i w Armenii po upadku Związku Sowieckiego.

A te korzenie są zarówno powiedziałbym endogenne, to znaczy wynikają z działań samych Azerbejdżan i Ormian i ich reakcji na podporządkowanie.

Imperialne z pewnością, kolonialne to pewnie kwestia już bardziej dyskusyjna, na ile ta relacja pomiędzy Rosjanami i Ormianami i Rosjanami i Azerbejdżanami była kolonialna.

I przez całe XIX stulecie rzeczywiście uważano, że Azerbejdżanie, ten powoli kształtujący się naród azerbejdżański, który przez większość XIX stulecia jednak skupiony był wokół idei

Tak, to jest już końcówka XIX stulecia i to jest już moment dość interesujący z tego powodu, że powstają pierwsze polityczne organizacje skupiające zarówno Ormian, ale też Azerbejdżan.

Trochę inaczej to wygląda w przypadku Azerbejdżan.

Tutaj możemy sobie przypomnieć przydwiośnie chociażby, ale jednocześnie było kilku bardzo istotnych magnatów azerbejdżańskich, którzy do dzisiaj stanowią ważny punkt odniesienia w Azerbejdżanie jako twórcy pewnej narodowej idei.

I zarówno wśród musawatu, musawatystów, czyli tej partii azerbejdżańskiej, Narodowej Partii Azerbejdżańskiej, pojawiały się tego typu idee, jak i pojawiały się wśród dasznaków i bardziej skrajnych jeszcze ruchów, jak chociażby Himmatu, czyli partii, która później utworzyła trzon komunistycznej partii Azerbejdżanu.

Były miejsca, w których Ormianie i Azerbejdżanie byli bardziej wymieszani,

Na pewno taki dyskurs był stosowany przez Rosjan wobec Azerbejdżan,

Natomiast na pewno on był dość istotny, jednakże wśród większości ofiar tego, co w źródłach rosyjskich wówczas nazywano było wojną armeńsko-tatarską, to była po prostu ludność wiejska, myślę, że równie mocno spauperyzowana wśród Ormian, jak i wśród Tatarów, czyli późniejszych Azerbejdżan.

I to jest właśnie chyba najbardziej istotne w całym tym kontekście, że pierwszy głęboki konflikt armeńsko-azerbejdżański, czyli rewolucja 1905 roku, był paradoksalnie narodowotwórczy dla Azerbejdżan.

W roku 1905 było ono sceną bardzo głębokiego konfliktu między Ormianami i Azerbejdżanami.

Więc tak, prosperity jak najbardziej, pewnego rodzaju zawieszenie w tym konflikcie pomiędzy Ormianami i Azerbejdżanami, bardzo intensywna działalność polityczna ważnych polityków, którzy do tej pory są istotnym odniesieniem w ormiańskiej historii.

chociażby Rasul Zade, późniejszy pierwszy premier niepodległego Azerbejdżanu w tym krótkim okresie po rewolucji poździernikowej.

To znaczy w jej szeregach byli zarówno Ormianie, jak i Azerbejdżanie?

Tak, to znaczy od momentu podziału w ramach Wszechrosyjskiej Partii Socjalistycznej, jeżeli dobrze pamiętam, ona się chyba tak nazywała, w Gruzji zdominowali Miętrzewicy, natomiast zarówno w Armenii, jak i w Azerbejdżanie pojawiły się dwie bardzo istotne siły, które miały komponent narodowy,

W Armenii był to Dasznak Tutsun, natomiast w Azerbejdżanie był to Musawat, a jednocześnie były to partie, które były głęboko socjalistyczne.

Po nich 28 maja zrobili to Ormianie, 29 Azerbejdżanie.

nowo utworzonych, bardzo nietrwałych, opartych na strukturach, które były mocno chwiejne, na instytucjach, które nie mały bardzo często oparcia też społecznego, zaczęły rozgrywać swoje interesy terytorialne, a tych sporów terytorialnych było naprawdę dużo, nie były to tylko i wyłącznie spory terytorialne między Armenią i Azerbejdżanem,

Co było tym punktem zapalnym w przyszłych wydarzeniach pogromowych na terenie Azerbejdżanu.

To znaczy na terenie Azerbejdżanu, a konkretniej w samym Baku?

w narracjach w Azerbejdżanie.

Inną sprawą jest to, że po ogłoszeniu niepodległości i rozpadzie Transkaukaskiej Republiki Federacyjnej Azerbejdżan jest relatywnie najsłabszy.

I z tego powodu też Azerbejdżan, też usytuowanie strategiczne, to, że jednak mamy do czynienia z równiną, sprawia, że jest najłatwiejszym celem na samym początku i tam następuje pierwsze uderzenie właśnie 11 Armii.

Najpierw zostaje opanowany Azerbejdżan, potem wzrok armii sowieckiej, Armii Czerwonej skupia się na Armenii, a w trzeciej kolejności na Gruzji.

Ja rozumiem, że Sowieci powołali, czy Polszewicy może jeszcze wtedy, ta nazwa jest bardziej adekwatna, no powołali jakby to powiedzieć jeden organizm terytorialny, który obejmował na początku Armenię, Azerbejdżan i chyba i Gruzję, prawda?

częścią Azerbejdżanu, czy też stanie się częścią Armenii.

Zdecydowano o tym, że został przyłączony, pozostawiony przy Azerbejdżanie.

Zresztą jak rozumiem ta Szusza to już była miasteczkiem zamieszkanym przez parę tysięcy ludzi i chyba już tylko i wyłącznie Azerbejdżan, prawda?

I to jest właśnie moment, który jest o tyle istotny w kontekście Górskiego Karabachu i w kontekście w ogóle historii Azerbejdżanu, że ugruntował i skonsolidował to, co zaczęło się w roku 1905.

utrwalania się wspólnoty narodowej wśród Azerbejdżan, to polityka koreanizacji te kilka lat do śmierci Lenina i do momentu skonsolidowania władzy przez Stalina, to był moment już takiego głębokiego skonsolidowania się azerbejdżańskiej tożsamości narodowej.

Tutaj Azerbejdżan, myślę, że dużo więcej analogii i podobieństw można byłoby się doszukiwać z narodami Azji Centralnej.

Zaczęto industrializować również Armenię, zaczęto industrializować terytoria wewnątrz Gruzji oraz zachodnie terytoria Azerbejdżanu.

Z drugiej strony elita polityczna zarówno w Armenii, jak i w Azerbejdżanie

W ogóle w całym Związku Radzieckim i tylko na Kaukazie był niejaki J. Hunow, który był pierwszym sekretarzem w Azerbejdżanie i to właśnie w stosunku do ilości ludności republiki te czystki w Azerbejdżanie procentowo przybrały najbardziej krwawy wymiar.

Tak, najprawdopodobniej wynikało to z tego, że J. Hunoff był bardzo bliskim, znajomym i współpracownikiem Berry, jego zaufanym, który po prostu sprawował bardzo krwawe rządy w imieniu Berry, który zarządzał całym terytorium Kaukazu, natomiast w Azerbejdżanie właśnie to właśnie J. Hunoff był tym, który najbardziej odpowiadał.

Co do kolektywizacji, rozumiem, że się udało zagnać Ormian czy Azerbejdżan do kołchozów, tak?

Ta kolektywizacja oczywiście była skuteczna, natomiast to jest bardzo ciekawe, tutaj działa taka długa pamięć, dlatego że chociażby w górskich regionach Gruzji Armenii czy Azerbejdżanu doskonale pamiętano, w jaki sposób te poszczególne pola były podzielone pomiędzy konkretnych gospodarzy i w momencie, kiedy te 70 lat Związku Sowieckiego minęło, podzielono je z powrotem dokładnie w taki sam sposób.

A co do industrializacji w Azerbejdżanie, rozumiem, że głównie chodzi o rozwój pól naftowych Baku.

Azerbejdżanie też pojawiły się.

Azerbejdżanie tutaj niestety zapisali się bardzo niechlubną kartą jako jeden z najbardziej

Bo już wspomnieliśmy o tej intensywnej industrializacji, jak rozumiem wielka chemia trafiła do Armenii, Azerbejdżan siłą rzeczy musiał dalej rozwijać produkcję ropy naftowej.

No i przemysł metalurgiczny też rozwijający się pod Bilisji, ale również w Azerbejdżanie i w Armenii.

Podreprezentowani byli Azerbejdżanie, natomiast Ormianie i Gruzini byli zdecydowanie nadreprezentowani.

Wtedy pojawiają się pierwsze bardzo takie jeszcze mocno skromne inicjatywy ormiańskie zgłaszające akces do tego, żeby jednak Górski Karabach stał się z powrotem znowu częścią Armenii, a nie Azerbejdżanu, żeby zmienić ten status autonomiczny.

Bardzo często jak mówimy o górskim Karabachu i o historii Armenii i Azerbejdżanu, tej rywalizacji,