Mentionsy

Mieszko II.

Miał wszystkie przymioty, by być Mieszkiem II Wielkim.

Czy to on doprowadził do upadku monarchii?

Mieszko II.

Przypominamy, że z okazji tysięcznej rocznicy koronacji pierwszego króla Bolesława Chrobrego Muzeum Historii Polski zaprasza do wspólnego stworzenia rankingu Królów Polski.

Dzień dobry Państwu, a moim gościem będzie dziś prof. Paweł Żmucki z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego.

No i niestety tak to wypadło, że będziemy rozmawiali o władcy niefortunnym, wręcz chyba o marnotrawnym synu dynastii piastowskiej.

Myślę, że widzowie pewnie już widzieli w tytule o kogo chodzi, ale czy słusznie tak oceniam Mieszka II?

Mieszko II miał pecha, tak przede wszystkim trzeba powiedzieć, jeśli by szukać takich wyjaśnień potocznych.

I tutaj właściwie należałoby zacząć od takiego właśnie przedstawienia historiograficznych dziejów Mieszka II.

że Mieszko II był gnuśny, tego Długosz sam nie wymyślił.

To po raz pierwszy pojawia się w pochodzącym z połowy XIII wieku żywocie, tak zwanym żywocie większym św.

I Dominikani Wincenty jako pierwszy dokonał reinterpretacji wcześniejszych zapisów na temat Mieszka II, ponieważ Wincenty czytał i kronikę Galla Anonima i kronikę Wincentego Kadłubka, więc miał tutaj pewien materiał, jeśli chodzi o opowieści o Mieszku II.

Galanonim wypowiadał się Mieszku II całkiem przychylnie.

Oczywiście opowiedział o tym przykrym epizodzie związanym z właśnie wpadnięciem Mieszka II w ręce czeskie, o czym jeszcze pewnie będziemy osobno mówić.

Ale generalnie to, co bezpośrednio napisał o Mieszku II, jeśli chodzi o opinię Galanonima, to nie było takie zło.

Kadłubek nawet starał się jakoś Mieszka II wybronić, ponieważ Kadłubek był znakomitym dialektykiem, to znaczy właściwie bardzo lubił takie paradoksy i przeciwstawne pojęcia.

Ale Mieszka II, który...

Kadubek przejął tutaj opinię Galla Anonima oczywiście i Mieszka II go też pochwalił i napisał taką ładną laurkę o tym, że w sumie to bardzo przyzwoity jest taki władca, który po cudze nie sięga, zadowala się swoim i właśnie rezygnuje z podbojów, bo uważa, że ma wszystkiego pod dostatkiem.

No i od Dominikanina Wincentego, od połowy XIII wieku zaczęło się w którymś momencie nawet ten to określenie gnośny funkcjonował jako po prostu przydomek mieszka drugiego.

To oczywiście ma niewiele wspólnego, bo Galanonim tylko trochę wiedział o panowaniu Mieszka II.

Ale cały szereg zwłaszcza rocznikarskich źródeł z terenów cesarstwa zaczęły być używane dopiero w trakcie nowoczesnych badań i my dziś z innych źródeł więcej wiemy o panowaniu Mieszka II niż średniowieczni kronikarze.

No to wprowadzamy Mieszka II do tej naszej serii.

Widzą możliwość prowadzenia takich zapisek dopiero w czasach Chrobrego albo nawet dopiero po kryzysie monarchii, po odbudowaniu jej przez Kazimierza Odnowiciela.

No i wiemy o Mieszku II, mojego początku, pierwszych jakichś działaniach jeszcze podejmowanych za życie ojca, przede wszystkim dzięki Kitmarowi, który w ogóle jest takim właśnie skarbnicą wiedzy o pierwszych piastach.

przyzwoity wizerunek Mieszka II.

Można by powiedzieć, że Tittmar chyba miał więcej sympatii do Mieszka II, podobnie do Mieszka I, niż do Bolesława Chobrego.

I na tle tego właśnie Bolesława Chobrego, którego Tittmar nie lubił, to ten Mieszko II wypada całkiem nieźle.

No i można tutaj powiedzieć, już podsumowując, nie wchodząc w szczegóły, można powiedzieć, że do tego momentu, który obserwuje Tittmar, czyli do schyłku 1018 roku, kiedy Tittmar umiera, Mieszko II jawi się jako bardzo taki ściśle z ojcem współpracujący wykonawca jego poleceń.

Tittmar obserwuje tutaj już czas, kiedy Mieszko II jest młody, ale już dorosły.

Widać, że po prostu Mieszko II jest pomocnikiem ojca, jest wykonawcą jego różnych planów i działań.

Tytmar opowiada, jak Mieszko II wpada w ręce czeskie.

Tutaj jest właśnie cały szereg konsekwencji tego, że Mieszko II był aktywnym wykonawcą polityki ojca.

Matką Mieszka II była ulubiona, można tak powiedzieć, żona, to też wynika z opowiadania Tittmara, ulubiona żona.

No i Emnilda rzeczywiście była matką Mieszka II i jego młodszego brata Ottona.

Natomiast to, co jeśli chodzi o relacje rodzinne Mieszka II, może nawet przede wszystkim trzeba wspomnieć to, co było zresztą wielką dumą Piastów, jak możemy sądzić z jakim zachwytem o tym pisał na przykład Galanonim i późniejsi kronikarze, to było małżeństwo Mieszka II.

To był taki dość ważny rok, ponieważ była to taka jedna z prób porozumienia między, w tym roku zostało zawarte porozumienie, pokój właściwie, między Bolesławem Chrobrym a królem Henrykiem II.

Małżeństwo Mieszka II z siostrzynicą cesarza Ottona III, a więc tutaj rzeczywiście taka koligacja była koligacją, która

pełen podziwu w ogóle i całkowicie był przekonany, że to jest jeden z największych zaszczytów, jakie spotkały dynastię Piastów, no to rzeczywiście splendor takowożeństwa jest tutaj ogromnym takim przyczynkiem do znaczenia, takim pierwszym właściwie przejawem, czy takim dobrym początkiem właściwie wielkiej kariery, do której Mieszko II był szykowany przez ojca.

Właśnie chyba to jest klucz do zrozumienia tragedii tej postaci, ponieważ była to postać, zdaje się, dość wyjątkowa.

Saski, kronikarz z zachodu, wydaje się, że dlatego mógł darzyć sympatią Mieszka, bo był to człowiek światowy, a dlatego mówi o tym, że był to człowiek światowy, gdyż był to, zdaje się, jedyny polski władca przed XIII, XII wiekiem, który umiał czytać i pisać.

Syn Mieszka II, Kazimierz Odnowiciel, wiemy, że pomijając już tutaj legendę o jego mnichostwie, która jest późniejsza, no to jednak od Gal Anonima wiem, że został oddany na naukę do jakiegoś klosztoru.

Natomiast rzeczywiście o wykształceniu i takich właśnie religijnych i może nawet erudycyjnych zainteresowaniach Mieszka II wspomina źródło, które jest zupełnie wyjątkowe.

I to jest właściwie fundament takiego doceniania Mieszka II, które rozpoczęło się gdzieś tam u schyłku XIX wieku, kiedy historycy odrzucili tą średniowieczną tradycję gnuśności i zaczęli właśnie korzystając z innych źródeł

stwierdzać, że Mieszko II, jego porażki były raczej konsekwencją polityki ojca i bardzo niekorzystnych okoliczności, które zaistniały w czasie jego panowania.

Natomiast sam w sobie Mieszko II wydaje się rzeczywiście postacią wybitną i tym wyjątkowym źródłem jest list dedykacyjny napisany na polecenie

Wręczenie, oczywiście takie wyobrażone wręczenie, to raczej jacyś posłańcy ten kodeks przesłali do Polski, natomiast na miniaturze sama księżna wręcza ten kodeks Mieszkowi II, który siedzi na tronie w koronie królewskiej.

To też jest właśnie jedno ze źródeł potwierdzających to, że Mieszko II koronował się na króla.

No i w tym liście dedykacyjnym Mieszko II jest właśnie chwalony między innymi za erudycję, za znajomość języków, za zainteresowanie sprawami niebiańskimi, za propagowanie chrześcijaństwa, fundowanie kościołów.

To jest rzeczywiście taki list stanowiący przyczynek do chwały Mieszka II, a jednocześnie zupełnie bezpośrednie potwierdzenie tego, że...

Na tym samym początku, tam zresztą jest mowa o początku rządów królewskich Mieszka II w tym liście dedykacyjnym, no i na tym właśnie początku rządów Mieszko II miał wyraźnie przyjazne relacje z książętami Rzeszy, którzy pozostawali w opozycji

do świeżo wybranego króla, a potem cesarza z nowej dynastii, dynastii salickiej, to znaczy Konrada II.

I ewidentnie ten, to właściwie tutaj panuje zgoda historyków, że ten list dedykacyjny i ten dar właśnie pod postacią kodeksu liturgicznego jest właśnie takim wyrazem bliskich relacji Mieszka II i wspierania przez Mieszka II opozycji przeciwko Konradowi II.

Za chwilę przejdziemy do czasów, w których już Mieszko II był królem Polski, ale jeszcze zapytam o sprawy rodzinne, koligacje rodzinne.

Zauważono, całkiem niedawno ukazała się, kilka lat temu, książka Zbigniewa Delewskiego na temat modeli władzy dynastycznej, czy w ogóle sposobu funkcjonowania dynastii we wczesnym średniowieczu.

Chrobry zapewne zakładając, że jedynowładztwo będzie skuteczniejsze, doszedł do wniosku, że należy całą władzę przekazać Mieszkowi II, co oczywiście stało się jednym z głównych problemów Mieszka II, bo o ile ci przyrodni bracia Chrobrego gdzieś znikają, pewnie uciekają do cesarstwa i gdzieś tam robią jakieś kariery, w każdym razie nie widzimy ich zupełnie w źródłach,

Natomiast bracia Mieszka II, zarówno ten starszy Besprym, jak i młodszy, rodzony brat Otto, występują przeciwko bratu i uważają, że ten pomysł ojca, żeby tylko jednemu z braci powierzyć całość władzy, jest po prostu dla nich krzywdzący.

To jest z całą pewnością podstawowy powód kłopotów i podstawowe źródło klęsk Mieszka II.

Wojny domowe między braćmi oznaczają zawsze upadek autentytu dynastii i są takim wstępem do większych nieszczęść.

Po rozstaniu się ze światem Bolesława Wielkiego, drugi Mieszko, syn jego, na tron wstąpił, który już za życia ojca siostrę Ottona III był pojął za żonę.

Mieszka II przykuwa naszą uwagę, gdyż celebrujemy w tym roku nie tylko tysiąclecie koronacji Bolesława Chrobrego, ale tysiąclecie koronacji Mieszka II.

To znaczy sam fakt koronacji Mieszka II właściwie nie budzi wątpliwości i to wynika właśnie z wspomnianej już tutaj ilustracji, którą znamy tylko z odrysów XIX-wiecznych.

z właśnie kodeksu Matyldy, ale wiemy o tym także właśnie ze źródeł, przede wszystkim źródeł analistycznych z terenów cesarstwa, w których ta koronacja Mieszka II jest przedstawiona jako po prostu uzurpacja, uzurpacja praw, które zdaniem cesarza się Mieszkowi II nie należały.

Cesarz Konrad II uważał to za przejaw agresji wobec jego praw i jego zwierzchnictwa i stąd też zresztą wynikły nieszczęścia późniejsze dla Mieszka II.

Równie prawdopodobne jest to, że po śmierci Chrobrego, wiemy, że Chrobry umarł 17 czerwca 1025 roku, Mieszko II w jakimś tam czasie, ale pewnie jeszcze w 1025 roku koronował się już po śmierci ojca.

Zresztą wiemy, że później właśnie w sytuacji, kiedy już Mieszko II został przez cesarza pokonany, no to musiał się zrzec godności królewskiej, co też potwierdza, że wcześniej musiał ją przyjąć.

Czy te podboje, których dokonywał nie skazywały tak naprawdę tego państwa na potężne problemy, którymi później Mieszko II nie sprostał?

Rzeczywiście to, że ekspansja Bolesława Chrobrego i złe stosunki z sąsiadami, które były konsekwencją walk prowadzonych na niemal wszystkich frontach, to jest z całą pewnością przyczyna i kłopotów Mieszka II, a nawet, jak twierdzi Galanonim, i wnuka Bolesława Chrobrego, czyli Kazimierza Odnowiciela, który właśnie...

Natomiast o tym, że Mieszko II płacił za tę ekspansywną politykę Bolesława Chrobrego, Galanonim pisze zupełnie wprost.

a jednocześnie Mieszko II nie potrafił sobie z tym poradzić.

konflikt z braćmi, który może odgrywa nawet najważniejszą rolę, na te właśnie niepowodzenia i klęski Mieszka II i na to, że właściwie musimy go uznać za władcę jednak raczej przegranego, a z całą pewnością tak go postrzegano w średniowieczu i stąd właśnie ta przypisywana mu gnuśność.

No właśnie, co możemy zapamiętać z tego krótkiego czasu panowania Mieszka II?

Natomiast zresztą w ogóle Kitmar opisywał Mieszka II jeszcze w czasach, gdy żył i panował Bolszaw Chrobry, więc nie ma to też większego związku dla tego, co my wiemy i czego poszukujemy, jeśli chodzi o badania nad samym okresem panowania Mieszka II.

Miało tutaj pójść o konkubinę, o to, że Mieszko II miał jakąś właśnie...

Niemieckich inną tradycję, ale wedle kroniki z Breuweil, Recheza miała właśnie wywieźć insygnia koronacyjne z Polski, te właśnie insygnia Mieszka i oczywiście swoje i tą koronę Mieszka miała oddać cesarzowi Konradowi II.

A więc jeśli by przyjąć tą wersję z Kroniki z Brauweiler, czyli wersję Rychezy, no to ten rozbrat w małżeństwie skończył się bardzo poważnymi konsekwencjami politycznymi dla Mieszka II.

Więc był to jedno z tych niepowodzeń Mieszka II.

Galanonim nie znał imienia Rychezy, ale nazywa ją bezimienną matką Kazimierza i miałaby być wypędzona dopiero po śmierci Mieszka II przez jakichś zbuntowanych możnych, czy jakieś elity.

Jeśli przyjąć tę wersję o rozbracie z żoną, to byłoby to jedno z poważnych niepowodzeń Mieszka II.

Przyznam się, że czegoś tutaj w historii Polski nie rozumiem, bo mamy oczywiście celebrację roku 2025, mamy Bolesława Chrobrego na naszym banknocie 20-złotowym, wspominamy to królestwo Bolesława Chrobrego jako coś wspaniałego, a tymczasem, z tego co słyszę, dochodzi w ciągu kilku lat do serii takich wydarzeń dość ciekawych i dość dziwych.

Jest małżeństwo następcy Bolesława Chrobrego, Mieszka II, z siostrzenicą cesarza rzymskiego narodu niemieckiego, najpotężniejszego człowieka Europy.

Mieszko II też opuszcza kraj.

Mieszko II opuszcza kraj z uwagi na klęski, których doznał.

Zresztą tu Mieszko II trochę cesarza prowokował.

Ten najazd jest przedstawiony jako bardzo niszczycielski, bardzo taki bezwzględny i Mieszko II jest tam przedstawiony jako właściwie niemalże diabeł.

Najazdu właśnie, którego pretekstem jest przywrócenie władzy bratu Mieszka II.

na Rusi i właściwie oba te najazdy są najazdami, których pretekstem jest właśnie przywracanie sprawiedliwości, zadbanie o tych dynastów, którzy zostali przez Bolesława Chobrego i Mieszka II pokrzywdzeni.

No i w ten sposób właśnie ten konflikt dynastyczny staje się pretekstem do najazdów zewnętrznych i owocuje wreszcie po prostu upadkiem Mieszka II.

Mieszka II musi uciekać z kraju.

Ja nie wiem, czy w historii Europy w tym czasie było równie okrutne potraktowanie innego władcy.

Zresztą nawet jednej wewnętrznym gronie czeskiej dynastii wspomina Kosmas, więc tutaj rzeczywiście jest to jak najbardziej prawdopodobne, że taką właśnie okrutną karę mógł otrzymać Mieszko II.

Jednocześnie podkreślając natychmiast, bo jest jednak kronikarzem piszącym w pierwszej księdze swojej kroniki o dynastii, więc...

Natomiast Gal Anonim dodaje jeszcze, że ta surowa kara, która spotkała z rąk księcia czeskiego, jeśli wierzyć Gallowi Mieszka II, była zemstą za to, że Bolesław Chrobry miał oślepić, i to wiemy skądinąd, że rzeczywiście oślepił księcia czeskiego Bolesława III.

I znowu mamy wydarzenie, które na zdrowychłopski rozum trudno zrozumieć, bo czego szuka król Polski w Pradze, skoro jego ojciec tak dalece zaszedł ze skóry dynastii Przemyślidów?

Wszystko wskazuje na to, że Mieszko II uciekał w konsekwencji najazdu, czy wręcz najazdów dwóch na jego państwo, w konsekwencji klęski, której nie był w stanie zapobiec, więc całkiem możliwe, że była to jedyna możliwa droga ucieczki.

To jest właśnie jeden z przyczynków do rehabilitacji Mieszka II, to co się dzieje później, bo tutaj różni historycy już od właśnie schryłku XIX wieku doceniali to, że nawet jeśli rzeczywiście został podległ tak okrutnej kaźni, jak ta, o której pisze Galanonim,

Rocznikarz z cesarstwa dodaje, że nie bez machinacji braci, a więc rocznikarz był przekonany, że rządy bez pryma były tyrańskie i krwawe i okrutne, a więc moglibyśmy się zastanawiać czy Mieszko II nawet gdzieś na wygnaniu, nie wiemy co się z nim dalej działo, ale wszystko wskazuje na to, że

w którymś momencie odzyskał jakąś swobodę i mógł podejmować jakieś działania, nie to, że po tej ewentualnej kastracji był w jakimś więzieniu, zamknięty w jakimś lochu, tylko gdzieś mógł działać i być może tutaj właśnie również machinacje Mieszka II sprawiły, że Bespröm został zamordowany.

No i to wiemy też z tego najlepiej poinformowanego rocznika, że Mieszko II wraca i musi się oczywiście ukorzyć przed cesarzem, podporządkować zrzec godności królewskiej, ale odzyskuje część władzy, bo cesarz Konrad II pojednał się, przebaczył Mieszkowi II i przeprowadził podział Polski pomiędzy niego

Ten podział został przeprowadzony gdzieś właśnie w 1032 roku i dowiadujemy się jeszcze z tego samego rocznika z Hildesheim, że Mieszkowi II udało się ten podział przełamać, że udało mu się przywrócić własną tylko władzę nad całym...

Tyle tylko, że rocznikarz kończy tę opowieść o Mieszku informacją, że w 1034 roku Mieszko II zmarł i jego po śmierci, zdaniem rocznikarza, wybucha bunt pogański.

Stwierdza, że Mieszko II, nawet jeśli był wrogiem cesarza, to jednak krzywił chrześcijaństwa, natomiast po jego śmierci dochodzi do upadku religii chrześcijańskiej w Polsce.

To jest trochę chyba krzywdzące, że oczywiście my bardzo mamy ograniczone możliwości jakiegoś precyzyjnego wnioskowania, bo nasza wiedza o Mieszku II i nawet o Bolesławie Chrobrym jest bardzo jednak...

I tu po pierwsze trzeba pamiętać o tym, że ta ekspansywna polityka ojca doprowadziła do takiej sytuacji, w której Mieszko II miał znacznie trudniejsze zadanie do wykonania niż ojciec.

co oczywiście w czasach Chrobrego nie nastąpiło w takim przynajmniej wymiarze i po prostu Mieszko II nie był już w stanie sprostać takiej podwójnej agresji w walce na dwa fronty.

W przypadku państwa Mieszka II musimy jeszcze pamiętać o tym, że to jest państwo świeżo powstałe.

Ten kryzys monarchii wczesnopiastowskiej jest łatwiejszy do wyobrażenia sobie, jeśli założymy, że to państwo było jednak dość lekkie, dość takie świeżo zorganizowane, jeszcze nie za bardzo właśnie zakorzenione w jakimś terenie, w jakiejś tradycji.

Potem dochodzi do wystąpienia ludności przeciwko religii chrześcijańskiej, do wygnania następcy Mieszka II.

Prof. Paweł Żmucki był gościem podcastu Muzeum Historii Polski.

Zapraszamy do subskrypcji kanału Muzeum Historii Polski, tak aby nie ominęły Państwa kolejne odcinki.