Mentionsy

Jak dziś możemy ocenić Bolesława Krzywoustego?

Władysław Herman wydziela dzielnicę dwóm synom, Zbigniewowi i Bolesławowi.

Niewiele wiemy o tym podziale, on został już szybko przez Bolesława Chrobrego powstrzymany w tym sensie, że Chrobry wygnał macochę przyrodnich braci i sam objął władzę.

Zbigniew jeszcze sam, to były czasy, kiedy Bolesław był zupełnie mały,

Następnie przy okazji konsekracji katedry gnieźnieńskiej w maju 1097 roku wiemy od Gala Anonima, że Zbigniew odzyskał wolność, został wysłany na Pomorze z wojskiem i z bratem, z Bolesławem,

Dalszy podział wyglądał taki, ten pierwszy mógł być w gruncie rzeczy podobny, że Bolesław wziął Polskę południową, a Zbigniew to stare jądro państwa, czyli Wielkopolskę, a Władysław Herman zachował sobie Mazowsze, które podobno miał lubić najbardziej.

No to jest taka wyraźna zapowiedź tego, co będzie się działo po śmierci Bolesława III i Krzywoustego i oczywiście widać tutaj, że pewne mechanizmy, pewne pomysły ustrojowe

One są wcześniejsze i Bolesław III reaguje tutaj, bo musi reagować na sytuację, gdy ma więcej niż jednego syna i jest już umierający, czy wie, że jego kres życia się zbliża i wie, że tych synów jest więcej i musi im coś zapewnić.

Mało która postać ma tak negatywnie wykreowany wizerunek jak Zbigniew, brat Bolesława Krzywolustego.

To znaczy ci wszyscy, którzy stali się na jakimś etapie życia Bolesława III, tego, którego my nazywamy Krzywoustym, ja tutaj ten przydomek używam go ostrożnie, bo Galan o nim go jeszcze nie znał i nie stosował.

Wszystko wskazuje na to, że Władysław Herman większość swojego życia przeżył w cieniu brata Bolesława Szczodrego, który być może nie wydzielił mu żadnej dzielnicy albo nawet mu zabrał, jeśli ojciec na przykład planował na łożu śmierci wydzielenie.

no to nie ma mowy o żadnym nieprawym pochodzeniu Zbigniewa, bo sam Władysław Herman traktuje go po prostu jako swojego syna, a też przez jakiś czas Bolesław traktował go jako w pełni legalnego swojego brata starszego i właściwie to opowiadanie o tym buncie właśnie, który jest datowany na 1097 rok.

Jest takim opowiadaniem, w którym widać, że właściwie można powiedzieć, że Zbigniew odgrywa tam z racji starszeństwa nawet jakąś ważniejszą rolę w tych działaniach niż Bolesław.

Znika ta władza zwierzchnia sprawowana dotychczas przez ojca i właściwie obaj bracia są sobie równorzędni, choć właściwie Roman Grodecki, który bardzo mocno stanął po stronie Zbigniewa, był przekonany, że Zbigniew początkowo był seniorem wobec Bolesława.

Bolesław natomiast ma bliskie relacje z Rusią, bo jego pierwszą żoną była Zbysława, która jest córką księcia kijowskiego.

A drugim takim państwem, z którym Bolesław był blisko, był Weck.

A więc tak wygląda ta konstelacja zewnętrzna i wiemy z całą pewnością, że dalsze konflikty, które toczą się pomiędzy Zbigniewem a Bolesławem są oczywiście konfliktami z zaangażowaniem właśnie tych zewnętrznych sojuszników.

Bo tu trzeba pamiętać, że sam Bolesław Krzywousty prowadzi taką samą politykę na przykład wobec Czech.

to taka sytuacja zawsze jest z jednej strony takim wygodnym narzędziem politycznym, a z drugiej strony zawsze wywołuje to jednak pewne wątpliwości, czy to wyrzucenie kogoś z kraju, tak jak Zbigniewa, który najpierw został pokonany w pierwszej wojnie przez Bolesława i

Pokój, który zawarto był taki, że tylko Mazowsze zostało w ręku Zbigniewa i w dodatku Zbigniew musiał uznać władzę zwierzchnią Bolesława, a więc wraca ten system, że jest podział kraju, ale jeden książę jest niższy, drugi jest zwierzchni.

A potem Bolesław podejmuje decyzję, żeby w ogóle Zbigniewa usunąć z kraju.

I jest to właśnie kwestia tego, czy kwestia uznania, czy prawosiły, którym kieruje się Bolesław III, zabierając dział swojemu bratu,

To jest ten problem, że my o wyprawie Henryka V poza Gallem Anonimem mamy pojedyncze zapisy w źródłach z terenu cesarstwa, które nie rozwodząc się nad sprawą twierdzą, że Henryk odniósł sukces, że Henryk pokonał Bolesławę.

siłowo nad tym, czym dysponuje Bolesław pod każdym względem.

A mimo to Bolesław, który działa tak bardziej po partyzancku, bo musi się zmagać z tą przeważającą potęgą wroga, osiąga sukces.

I kadłubek, który od początku kreuje Bolesława Krzywoustego, którego też tak jeszcze nie nazywa, na wielkiego władcę.

Na przykład u kadłubka Bolesław w ogóle nie buntuje się przeciwko ojcu.

Natomiast Bolesław jest zawsze wierny ojcu, ma nawet taką złotą płytkę, na której ma wygrawerowany imię Władysław, tak żeby zawsze pamiętać ojcu i zawsze pamiętać, że należy być mu właśnie oddanym, poddanym.

I dlatego kadłubkowi potrzebna była jakaś walna bitwa, w której by właśnie Bolesław przedstawił się jako wielki, właściwie równy cesarzowi przeciwnik, który dokonuje już takiego zupełnie spektakularnego, ostatecznego pokonania armii cesarskiej na polu bitwy.

Ludzie Bolesława porywają jakieś sługi obozowe z obozu cesarskiego, którzy wychodzą po drewno i po pasze dla koni, mordują ich, sieją terror, ale nie ma tam...

A ponieważ kadłubek inaczej sobie wyobrażał Bolesława, dlatego potrzebne było mu walne zwycięstwo.

Tutaj przyznam się, że mi najbardziej zapadło w pamięci jednak ten akt Bolesława Krzywoustego, bo jak pierwszy raz dowiedziałem się o tym, że oślepił swojego brata, a miałem wtedy pewnie lat kilka,

No to jak to było z tym brutalnym aktem Bolesława, zwanego Krzywoustem i tym, jak potraktował Zbigniewa?

To wynika nawet z opowieści Galla Anonima, który stoi murem za Bolesławem, ale mimo wszystko jest tam obecna taka atmosfera przekroczenia wszelkich granic przyzwoitości.

Do samego oślepienia, czy to uwięzienia, a potem oślepienia Zbigniewa doszło w okolicznościach, gdy najpierw Bolesław sam się zgodził na to, żeby Zbigniew wrócił do Polski.

No i Zbigniew powrócił, no i tutaj Gal Anonim przedstawia takie właśnie literackie uzasadnienie, dlaczego Bolesław się wściekł, bo Zbigniew miał nie wracać jako pokorny, całkowicie przegrany,

pokonany brat, tylko miał wkroczyć do tego miejsca, w którym Bolesław miał go przyjąć, do jakiegoś pałacu książęcego, w którym znajdował się Bolesław w towarzyszeniu trąb i w ogóle jakiejś takiej muzyki zapewniającej uroczystą oprawę.

Kazał przed sobą nieść miecz i zaprezentował się jakby był władcą równym Bolesławowi.

Więc galanonim, oczywiście nie mamy innych źródeł, więc nie wiemy, czy galanonim tutaj całkowicie preparuje te powody, wiarygodne powody, dla których Zbigniew miałby się stać ofiarą gniewu Bolesława.

No i temu właśnie służą te dalsze kroki, które Bolesław III musiał podjąć, bo dochodzi do sytuacji, w której właściwie nie ma już innych Piastów poza Bolesławem i jego synem, który się parę lat wcześniej urodził.

Może są jeszcze jakieś inne dzieci, ale potomstwo z tego pierwszego małżeństwa Bolesława jest poza Władysławem II, jest wielce hipotetyczne.

Mogło być tak, że jest tylko ten jeden syn Władysław, który ma wtedy kilka lat dopiero i tylko Bolesław III i nikogo innego nie ma.

A i tak wygląda na to, że są tacy, którzy uważają, że Bolesława III należałoby pozbawić tronu za to, co zrobił.

Więc rzeczywiście tutaj sprawa stanęła na ostrzu noża i tron Bolesława III po tej okrutnej kaźni Zbigniewa chwiał się.

Są nawet tacy, którzy twierdzą, że w ogóle cała Kronika Galla Anonima powstała właśnie po to, żeby udowodnić, że Bolesławowi III należy dać szansę i nie strącać go z tronu.

Ciekawy aspekt biografii Bolesława, że wszystko to, o czym rozmawialiśmy przed chwilą i ten brutalny akt i ta wojna partyzancka, która też chyba pomogła zasłużyć na dobre kino historyczne, militarne.

To wszystko się dzieje w sytuacji, gdy ten Bolesław jest relatywnie młodym mężczyzną, nawet w pewnym aspekcie młodym chłopakiem.

Zacznijmy od tej młodości najpierw, bo młodość Bolesława to w ogóle jest też bardzo ciekawy temat literacki w kronice Galla Anonima, bo Galla Anonim właściwie zaczyna w taki sposób, który w dzisiejszych czasach wydaje się całkowitą przesadą.

Opowiada nam o wyprawach wojennych, które Bolesław miał podejmować i to jako wódz, jeszcze zanim nauczył się chodzić.

Ten właśnie bunt w 1097 roku, gdy Bolesław ma kilkanaście lat, ale jeszcze mniej niż piętnaście,

jest podjęty w momencie, kiedy on z taką swoją młodzieżową grupą, i Galan nim bardzo wyraźnie tak to przedstawia, że ci towarzysze Bolesława to są rówieśnicy, to są ludzie w tym samym wieku, no właśnie oni wpadają na pomysł, że siecik szykuje jakąś zasadzkę na nich i że właśnie chce doprowadzić do tego.

żeby Bolesława i Zbigniewa zabić i w ten sposób Sieciach miałby zrealizować jakiś własny plan objęcia władzy w Polsce.

Natomiast potem Gala nie opowiada, jak już Bolesław jest księciem, że on bardzo szybko też dojrzewa, nie tylko szybko zaczął.

Choć Galan o nim oczywiście używa tego argumentu i jak chce nam wyjaśnić, dlaczego Bolesław tak dał się ponieść temu wkroczeniu Zbigniewa z kapelą i z mieczem niesionym przed Zbigniewem, no to mówi, no bo młody był, chociaż właściwie nie był młody.

Oczywiście Bolesław nie powinien się tak zachować.

No i oczywiście oficjalnie sam też żałował i podejmuje Bolesław wielką taką właściwie taką serię pielgrzymek pokutnych.

Stefana w Szekesfeherwar i właśnie dochodzi do takiej pielgrzymki pokutnej, także w ogóle boso, piechotą Bolesław podróżuje od jednego sanktuarium do drugiego.

No i ten święty Stefan zresztą tutaj jest nie od rzeczy, bo Bolesław miał się urodzić w dniu świętego Stefana, więc widać, że to jest też taki kult, który dla Bolesława jest ważny.

No i dopiero to połączone oczywiście z jałmużnami, z jakimś rozdawnictwem, także przedstawicielom elit jakiś właśnie dóbr i dostojeństw, to wszystko doprowadza do tego, że Bolesław III utrzymał się na tronie.

Tu zresztą wymiar taki, ściśle religijny wymiar tej pokuty wiąże się także z tym, że ten arcybiskup, o którym ja już wspominałem, arcybiskup Marcin, był ewidentnie stronnikiem Zbigniewa, więc sam arcybiskup Marcin szczególnie był pewnie dotknięty tym, że Bolesław tak brutalnie, tak ostro potraktował Zbigniewa, więc tutaj chodziło także o jakieś pojednanie się z episkopatem.

Aż dziw, że tej pieśni wojów Bolesława, bo tak się ona nazywa, no nie ma chyba.

Ale jest to taka pieśń, którą mieli śpiewać właśnie wojownicy Bolesława Krzywustego w trakcie walk o Pomorze, bo to jest ten jeszcze jeden, może nawet najważniejszy wątek kroniki Galla Anonima, to znaczy właśnie walka o Pomorze i już we wstępie, tym pierwszym wstępie kroniki.

No tu rzeczywiście ideologicznie te skuteczne wyprawy Bolesława Krzywustego na Pomorze są tutaj w kronice Galanonima bardzo ważne.

Częścią państwa polskiego to trochę za dużo powiedziane, bo ten wątek się z tą przewijał w poprzednich odcinkach, bo mówiliśmy sobie o tym na przykład niepowodzeniu próby podjętej przez Bolesława Chobrego panowania Pomorza.

Mamy jakieś ślady informacji, głównie u Galla Anonima, że może Bolesław II też, czyli Bolesław Szczodry może coś tam, jakiś Pomorzan pokonał.

Dopiero wraz z nastaniem Bolesława Krzywoustego te wyprawy zaczynają być coraz bardziej regularne, coraz bardziej dla Pomorzan dotkliwe.

Natomiast Pomorze Zachodnie, my wiemy, że tam jest książę, tam jest Warcisław, który rezyduje w Szczecinie, rezyduje w Kamieniu Pomorskim i on przez jakiś czas jest przeciwnikiem Bolesława, ale potem pokonany przez Bolesława podporządkowuje mu się, ale podporządkowuje mu się jako taki właśnie książę uznający zwierzchnictwo innego księcia.

A więc Pomorze ma już w czasach, gdy Bolesław Krzywusty je podbił,

gdzie wiemy, że ta pomoc Warcisława, a nie tylko pomoc Bolesława Krzywustego, jest tutaj bardzo ważna i właściwie dzięki tej pomocy ta misja osiąga sukces, ale też dobrze widać, że jest jakaś zasadnicza różnica między Pomorzem Wschodnim a Pomorzem Zachodnim, bo na Pomorzu Zachodnim trzeba było przeprowadzić tę osobną misję, w którą właśnie został zaangażowany jeden z ważniejszych biskupów z cesarstwa,

Ostatnia misja chrystianizacyjna Ottona jest już pod auspicjami cesarza Lotara III.

Właściwie po śmierci Bolesława Krzywoustego ta zależność Pomorza Zachodniego właściwie jest żadna i w dodatku też ten kościół ustanowiony na Pomorzu Zachodnim przez Ottona z Bambergu, on się dość szybko stara o uniezależnienie.

Ale po prostu okazuje się, że te wpływy polskie na Pomorze Zachodnim są dość słabe pomimo tego zwycięstwa Bolesława Krzwustego.

Ale ta dynastia, która panuje w Gdańsku w schyłku już XII i przez cały XIII wiek, aż do śmierci Mściwoja II, po bezpotomnej śmierci przekazał Pomorze Gdańskie Przemysłowi II, to też jest niezwykle fascynująca historia, pokazująca, że nawet Pomorze Wschodnie jest jednak czymś innym niż inne dzielnice Polski.

Mieszko, pewnie Władysław Herman, Bolesław Krzywousty i kogoś tam jeszcze moglibyśmy dodać.

A ta delikatna niewiedza, na której pan profesor mnie przełapał, to to, jak nazwałem Bolesława Krzywoustego królem.

Okazuje się, że Bolesław Krzywousty królem nie był.

Tu właściwie zacząć można od tego, że już średniowieczni kronikarze polscy sobie je zadawali i właśnie ta różnica między wizerunkiem Bolesława, a w końcu Galla Anonima,

I w kronice Wincentego Kadłubka jest tutaj takim dobrym punktem wyjścia, bo właściwie Wincenty Kadłubek przystępując do tego przekształcenia literackiego wizerunku Bolesława Krzywustego,

zaczął taki pochód w stronę przekonania, że Bolesław Krzywousty musiał być królem.

I to jest dość charakterystyczne, że właściwie kadłubek czyni z Bolesława władcę równego cesarzowi i właściwie takiego quasi-cesarza rządzącego na wschodzie, tam gdzie cesarstwo nie sięga.

Natomiast dlaczego naprawdę Bolesław Krzywousty nigdy nie starał się o koronę królewską, no to tego nie wiemy.

Więc właściwie to jest chyba najbardziej taka właściwa, ale hipotetyczna odpowiedź, że Bolesław Krzywusty wcale wiedział, że to oznaczałoby zadrażnienie, oznaczałoby właściwie tak mocny policzek wymierzony cesarzowi, że...

Ale później też te relacje były niełatwe i dopiero pod koniec życia właściwie Balsaw Krzywousty godzi się i uznaje władzę Lotara III, ale nie na tyle, żeby Lotar III mu tę koronę dał.

W czasach Bolesława Krzyłustego ta sytuacja się też komplikuje, bo jest nowy gracz w tej grze, to znaczy stolica apostolska, która od czasów gregoriańskich, od czasów takiego dokumentu spisanego przez...

Więc tu właściwie można się starać o koronę królewską, już w czasach Bolesława Krzywustego można było się starać i u cesarza, i u papieża.

Ale Bolesław takich działań nie podejmuje, też z tym się wiążą oczywiście skomplikowane relacje ze stolicą apostolską.

Pewnie byłby to zbyt duży kłopot dla Bolesława.

i jakiejś brzydkiej blizny, czy czegoś takiego, tylko właśnie może być to komentarz do tego, jak Bolesław potraktował Zbigniewa.

Galle Anonim w ogóle nie uważał, żeby Bolesław miał jakąś skazę moralną.

To jest tak zwana Śląska Kronika Polska, czyli takie dzieło oparte w znacznym stopniu o Kronikę Kadłubka i stanowiące kolejną wersję historii Polski właśnie po Kadłubku, no i napisane u schyłku XIII wieku.

Tak jak Kronika Kadłubka została określona na samym początku XIII wieku, tak ta Śląska Kronika Polska powstała w kręgu Lubiąża, czyli tego pierwszego na Śląsku opactwa cysterskiego.

Ta kronika jest jednym z pierwszych źródeł, które notują właśnie posługiwanie się tym przydomkiem, a więc dopiero on w źródłach pojawia się w schyłku XIII wieku.

Bolesław miałby być nazywany Krzywym, bo Krzywo się zachował, ale to nie dotyczy w ogóle sprawy Zbigniewa, tylko dotyczy sprawy konfliktu z cesarzem.

I cała ta szczęśliwa historia współpracy Polski z cesarstwem kończy się nieszczęśliwie w czasach Bolesława właśnie tego Krzywego, czyli Bolesława III, o którym mówimy, bo oto dochodzi do tej wojny z Hrynikiem V i tu Śląski Kronikarz stworzył taką wspaniałą historię, jakby to właśnie działając podstępnie Bolesław miał napaść na obóz cesarski w nocy, porwać cesarza.

No i to było straszliwe pokorzenie, w końcu oczywiście cesarz został wykupiony, wrócił do cesarstwa, ale to skończyło te dobre stosunki Polski z cesarstwem, dlatego też Bolesław nie otrzymał korony.

O samych szczegółach tej decyzji podjętej przez Bolesława III, z całą pewnością przed śmiercią, może nawet jakiś czas przed śmiercią, choć też oczywiście nie wiadomo kiedy dokładnie, mamy tylko takie najgrubsze zarysy.

Ale jeszcze raz chcę to podkreślić, że bardzo często robi się zarzut Bolesławowi z tego powodu.

że zdecydował się na podział władzy w kraju pomiędzy, może nie wszystkich synów, wiemy na pewno, że przynajmniej zakładamy, że ten najmłodszy był pogrobowcem, ale być może nie utestniczył w tym podziale także ten urodzony już najmłodszy syn Bolesława, żyjący, czyli Henryk.

No to z całą pewnością, wiedząc o takiej tradycji podziałów, możemy założyć, czy nawet musimy założyć, że Bolesław III nie miał wyjścia.

Właściwie z tej wcześniejszej historii Piastów wynika, że raczej stawianie w tak obcesowy sposób, jak to zrobił Bolesław Chrobry na sukcesję tylko jednego syna,

Więc tu musimy uznać, że Bolesław III decyduje się na rozwiązanie, które po pierwsze jest sprawiedliwe, ewidentnie w tych czasach i w poczuciu tego środowiska, w którym Bolesław działa,

bo to jest kwestia, co o tym sądzą dynaści, co o tym sądzą poddani Bolesława.

Z drugiej strony wydaje się to rzeczą nieuniknioną, z której trudno robić Bolesławowi jakieś zarzuty.

Tymczasem to, co my na pewno wiemy o tym statucie Bolesława III, który chyba rzeczywiście spisany nie był, chociaż kadłubek dawał,

że spisano jakiś tekst, ale być może były to decyzje podjęte wyłącznie ustnie i widzimy, że właśnie w zakresie tych decyzji, o których wiemy na pewno, Bolesław III zrobił wszystko, żeby...

To znaczy, Bolesław III dokładał do tego nowy element, Kraków.

Ewidentnie wiemy, że Bolesław III ustanowił Kraków tym miejscem władzy najwyższej, czymś w rodzaju stolicy i przeprowadził zasadę, że ten kto ma Kraków, ten ma władzę zwierzchnią nad całą Polską.

Pierwsza walka, pierwsza wojna domowa między braćmi wybucha właściwie niedługo po śmierci Bolesława Krzywoustego.

Ale po jego wygnaniu władzę z Wierzchnią sprawuje kolejny najstarszy syn Bolesława, czyli Bolesław Kędzierzawy i sprawuje ją w sposób, który właściwie nie budzi naszych wątpliwości do skuteczności instrumentu władzy centralnej.

Oczywiście, że ma łatwiej niż Władysław II, bo Bolesław i jego młodsi bracia byli przyrodnymi braćmi Władysława II.

Po wygnaniu Władysława zostają tylko rodzeni bracia i oczywiście więź rodzinna jest tutaj znacznie silniejsza, ale przez całe panowanie Bolesława Kędzierzawego ci młodsi bracia są lojalni, słuchają się go.

Bolesław ma swój dział na Mazowszu, ale też wcale nie takie oczywiste jest na przykład to, czy te działy są dziedziczne.

Śląsk przejmuje Bolesław Kędzierzawy i dopóki może...

Oddania Śląska synom Władysława Wygnańca, no tutaj wola cesarska musi być przeprowadzona i Bolesław oddaje Śląsk synom Władysława Wygnańca, ale robi to samo co Władysław Herman, nie oddaje im Głównych Grodów na początku.

Natomiast musimy przede wszystkim dostrzec i docenić te instrumenty władzy zwierzchniej, które Bolesław III ustanowił i one działały aż do początku XIII wieku, kiedy okazało się, że problemem nie do przejścia jest rozradzanie się dynastii.

Natomiast patrząc na sprawę z perspektywy roku 1138 musimy docenić mądrość Bolesława Krzywustego, który naprawdę myślał i na ile mógł skutecznie gwarantował funkcjonowanie tej właśnie władzy zwierzchniej w Polsce i właściwie dla Winstego Kadłubka Polska cały czas jest jedna i